APITERAPIA

Zastosowanie produktów pszczelich w medycynie weterynaryjnej – nowy rozdział w historii apiterapii – realia i dalsze perspektywy rozwoju

Obecnie w historii lecznictwa produktami pozyskiwanymi od pszczół otwiera się nowy rozdział – coraz częściej wykorzystywane są one w medycynie weterynaryjnej. Mimo ciągle pokutującego stereotypu apiterapii jako „medycyny alternatywnej”, pojmowanej w najgorszym, pejoratywnym znaczeniu, coraz śmielej wkracza ona do lecznic, zyskując sobie szersze grono zwolenników.

Głównymi gałęziami medycyny weterynaryjnej, w których znajduje zastosowanie, są chirurgia i leczenie ran, gdzie stanowi alternatywę wobec antybiotykoterapii.

Pasieka nr 92 (produkty-pszczele_jumping-3681175)
fot. Pixabay, darutpl

Rodzaje apiterapeutyków najczęściej stosowanych w medycynie weterynaryjnej

Ze względu na specyfikę działania i właściwości do najczęściej wykorzystywanych w weterynarii produktów pszczelich należą miód i propolis. Celem artykułu jest przybliżenie właściwości wyżej wymienionych apiterapeutyków, a także przedstawienie możliwości ich zastosowania w lecznictwie weterynaryjnym.

Obecnie w medycynie człowieka dostępna jest bardzo bogata oferta produktów pszczelich, mogących mieć zastosowanie w terapii. W medycynie weterynaryjnej sytuacja wygląda zgoła inaczej – na dany moment spektrum używanych produktów jest bardzo wąskie, wykorzystuje się głównie pyłek, propolis i miód.

Wiąże się to z cechami samego surowca – stosowane są produkty łatwiej dostępne, a co za tym idzie, relatywnie tańsze – ale także ze specyfiką pacjentów, z którymi mają do czynienia lekarze zatrudnieni w sektorze medycyny weterynaryjnej.

[...] - część treści ukryta, w całości dostępna tylko dla zalogowanych e-Prenumeratorów

Właściwości i wykorzystanie miodu

Miód to obecnie główny produkt stosowany w lecznictwie weterynaryjnym. Poleca się używanie miodów krajowych, w przypadku których droga „od ula do konsumenta” może zostać odtworzona, a skład jest stabilny i przebadany.

Najlepsze właściwości antybiotyczne (wartości inhibinowe rzędu 4 i 5) wykazują miody spadziowe ze spadzi iglastej, miody nektarowo-spadziowe, a wśród miodów odmianowych: gryczany i lipowy [Kędzia, Hołderna-Kędzia 1996]. Właściwości te definiowane są przez następujące czynniki:

  • wysokie ciśnienie osmotyczne, spowodowane dużą ilością cukrów prostych;
  • obecność kwasów organicznych (0,05–1,2%), ustalającą pH miodu na poziomie 3,8–4,9, co uniemożliwia namnażanie się większości bakterii;
  • obecność enzymów – głównie oksydazy glukozy katalizującej w obecności tlenu utlenianie glukozy do glukonolaktonu z wydzieleniem nadtlenku wodoru o właściwościach biobójczych. Dodatkowo miody zawierają również apidycynę i lizozym uszkadzający ściany komórkowe bakterii;
  • termostabilne substancje pochodzące z nektaru roślin olejkowych i spadzi drzew iglastych, związki flawonoidowe, garbniki katechinowe, kwas benzoesowy, antranilan metylu [Gałuszka 1998].

Pasieka nr 92 (produkty-pszczele_pug-1210025)
Propolis ma silne działanie stymulujące system immunologiczny. fot. Pixabay, Free-Photos

[...] - część treści ukryta, w całości dostępna tylko dla zalogowanych e-Prenumeratorów

Właściwości i wykorzystanie propolisu

Spośród wszystkich apiterapeutyków najsilniejsze właściwości bakteriobójcze wykazuje propolis. Przypisuje się je występowaniu flawonoidów i kwasów fenolowych. Pod postacią ekstraktu etanolowego działa antybiotycznie wobec bakterii gram-dodatnich, takich jak gronkowce, mikrokoki, paciorkowce, a także laseczki tlenowe, maczugowce i prątki.

Obecnie największe znaczenie spośród czynników infekcyjnych u psów ma Staphylococcus aureus, stanowiący normalną, saprofityczną florę skóry oraz błon śluzowych. Ponad 60% wszystkich infekcji skóry u psów przebiegających z wytwarzaniem ropy, czyli pyodermy, jest powodowane przez koagulazo-dodatnie szczepy gronkowców: S. aureus, S. intermedius.

Uważane są one za pierwotny czynnik patogenności, mogący doprowadzić do rozwoju chronicznej pyodermy, wtórnie nadkażanej przez bakterie z rodziny Pseudomonas i Escherichia coli. Duży problem stanowią szczepy antybiotykooporne, wobec których można stosować 20–40% wyciągi etanolowe propolisu.

Otitis eksterna, stan zapalny obejmujący zewnętrzny kanał słuchowy, poddaje się leczeniu za pomocą powierzchniowej aplikacji preparatów opartych na propolisie, ponieważ zarówno drożdżak Malassezia pachydermatis, jak i rzadziej występujące Candida spp. są wrażliwe na zawarte w nim substancje czynne.

Dodatkowo w terapii tego schorzenia korzystne jest działanie przeciwzapalne, przeciwbólowe i ściągające propolisu.

Zaobserwowano także skuteczność propolisu w zwalczaniu dermatofitów z rodzajów Trichophyton, Microsporum, Epidermophyton, powodujących powierzchowne infekcje skóry. Doświadczalnie poddano 3 psy cierpiące na dermatofitozę kuracji propolisem w schemacie: cotygodniowe kąpiele komercyjnym mydłem zawierającym w składzie propolis przez 3–8 tygodni i codzienna aplikacja maści przez 3 tygodnie.

[...] - część treści ukryta, w całości dostępna tylko dla zalogowanych e-Prenumeratorów

Pasieka nr 92 (produkty-pszczele_cat-3374422)
Propolis sprawdził się w przypadku zaczopowania kanalików łzowych u kotów. fot. Pixabay, KatinkavomWolfenmond

Przeprowadzono badania mające sprawdzić skuteczność Sepropolu – mieszaniny standaryzowanego ekstraktu propolisu z miodem nektarowym – w stężeniu 1% i 3% w porównaniu z konwencjonalnie stosowanym w leczeniu miejscowym oparzeń 1% środkiem Dermazin (sulfadiazyna srebra).

Dowiedziono, że już w 14 dobie różnice w gojeniu rany pooparzeniowej były znaczne, na korzyść grupy, u której zastosowano apiterapeutyk. W 21 dniu ubytki wypełniała ziarnina z dużą liczbą włókien kolagenowych, budujących bliznę łącznotkankową.

Po oznaczeniu zawartości kolagenu w wycinkach tkankowych i dokonaniu pomiaru zawartości hydroksyproliny w 28 dniu gojenia dowiedziono, że aminokwas ten, swoisty dla kolagenu, osiągnął poziom charakterystyczny dla skóry zdrowej, czego nie obserwowano u grupy, w której zastosowano preparat Dermazin.

Dowiedziono, że rany leczone Sepropolem goją się szybciej, synteza kolagenu przebiega w nich bardziej efektywnie, a proces przebudowy blizny zaczyna się znacznie wcześniej w porównaniu z grupą kontrolną [Jastrzębska 2014].

Oprócz działania stymulującego komórki propolis może wykazywać właściwości cytotoksyczne, cytostastyczne i antymutagenne. Wiąże się to z obecnością substancji aktywnych takich jak flawonoidy, estry kwasu kawowego i ferulowego oraz związki seskwiterpenowe.

Najsilniejszym działaniem charakteryzuje się ester fenyloetylowy kwasu kawowego, już w stężeniach rzędu 10 µg/ml hamujący wbudowywanie tymidyny do DNA komórek nowotworowych [Kabała-Dzik 2014; Kędzia, Hołderna-Kędzia 1996].

Brazylijski propolis zawiera dodatkowo artepillinę o znacznym działaniu cytotoksycznym wobec komórek guza, związanym z fragmentacją DNA i wywoływaniem apoptozy. Wykazano, że myszy z nowotworem Erlicha, którym podawano wyciąg etanolowy z propolisu w postaci iniekcji, przeżywały dłużej niż leczone bleomycyną, standardowo wykorzystywanym lekiem przeciwnowotworowym [Kędzia, Hołderna-Kędzia 1996].

Obecnie trwają badania nad szerszym wykorzystaniem tych właściwości w medycynie weterynaryjnej. Przeprowadzono doświadczenie mające na celu ocenę możliwości terapii propolisowej przy wystąpieniu mięsaka Stickera, charakterystycznego jedynie dla psów, zakaźnego nowotworu przenoszonego drogą płciową.

Obecnie jednostka ta leczona jest głównie za pomocą chemioterapii, daje ona jednak liczne efekty uboczne; co więcej, zdarza się, że guzy odrastają w tych samych miejscach bądź też są oporne na chemioterapeutyki. Badano przydatność propolisu w terapii TVT poprzez stosowanie różnych koncentracji propolisu na komórki nowotworu pobrane od psów podczas biopsji i obserwację jego działania po 6, 24, 48 godzinach od ekspozycji.

Po 6 h obserwowano znaczne działanie przeciwretrowirusowe i zmniejszenie liczby wirionów, jednak sam efekt w odniesieniu do komórek był przejściowy [Bassani-Silva i in. 2007].

Przeprowadzono również badania mające na celu określenie działania geopropolisu, pozyskiwanego od pszczół bezżądłowych Melipona faciculata, jako czynnika niszczącego komórki osteosarkomy (OSA). Komórki OSA inkubowano z geopropolisem w różnych koncentracjach i przez różny okres czasu – 50 µg przez 6 i 24 godziny oraz 10 µg przez 48 i 72 godziny.

Stwierdzono, że komórki OSA są wrażliwe na działanie geopropolisu we wszystkich zastosowanych koncentracjach i przy każdym czasie ekspozycji [Betancourt i in. 2015].

[...] - część treści ukryta, w całości dostępna tylko dla zalogowanych e-Prenumeratorów

Propolis używany jest u psów i kotów w terapii blepharitis, zakaźnego zapalenia spojówek, obrzęku rogówki, zaczopowaniu przewodu łzowego, keratoconiunctivitis sicca, wrzodów rogówki i zaćmy. Doświadczalnie przeprowadzono kuracje u 25 psów i 5 kotów z problemami okulistycznymi – te, u których zastosowano propolis, wyzdrowiały w ciągu 5–7 dni (w przypadkach ostrych) bądź 10–15 dni (w przypadkach przewlekłych).

Doszły do siebie szybciej, niż osobniki, którym podawano zwykłe krople [Giral i in. 2007].

Mieszanina pyłku pszczelego z propolisem, ekstraktami roślinnymi, witaminami i mikroelementami wykorzystywana jest samodzielnie bądź jako dodatek wspomagający leczenie chorób wątroby.

W badaniach klinicznych przeprowadzonych na grupie psów różnych ras i w różnym wieku z rozpoznanymi chorobami wątroby i dróg żółciowych (niewydolność wątroby, ostre zapalenie wątroby, zwłóknienie wątroby, cholestaza) leczenie mieszanką okazało się równie skuteczne jak standardowa terapia [Betancourt i in. 2015].

Zakończenie

Obecnie obserwowany jest znaczny wzrost zainteresowania zastosowaniem produktów pszczelich w weterynarii, co rokuje dobre perspektywy dla rozwoju apiterapii w Polsce. Warto nadmienić, że przy wykazywaniu szerokiego spektrum pozytywnych działań apiterapia jest metodą prostą w zastosowaniu i niedrogą, a wykorzystywane surowce łatwe do pozyskania.

[...] - część treści ukryta, w całości dostępna tylko dla zalogowanych e-Prenumeratorów

Zastosowanie apiterapeutyków wpisuje się w holistyczne podejście do medycyny.

Natalia Piotrowska
Uniwersytet Warmińsko-Mazurski w Olsztynie

Bibliografia

Betancourt N.T., Garcia-Contreras L., Tonatiuh A., Sánchez T.C., (2015), Propolis in Dogs: Clinical Experiences and Perspectives (A Brief Reviev), „Open Journal of Veterinary Medicine”, 5: s. 11–17.

Bassani-Silva S., Sforcin J.M., Amaral A.S., Gaspar L.F.J., Rocha1 N.S., (2007), Propolis Effect in Vitro in Canine Transmissible Venereal Tumor Cells, „Revista Portuguesa de Ciencias Veterinarias”, 102: s. 261–265.

Gałuszka H., (1998), Miód Pszczeli – powstawanie – wartość odżywcza – zastosowanie, „Sądecki Bartnik”, s. 45–46.

Giral T., Huges B., Soto J., (2007), Suspension oftalmica de propoleos-R: Una alternativa en el tratamiento de las oftalmopatias en animales afectivos, „Revista Electronica de Clinica Veterinaria”, 2: s. 1–6.

Jastrzębska Ż., (2014), Skuteczność Sepropolu w leczeniu ran oparzeniowych na modelu doświadczalnym, III Krajowa Konferencja Naukowa Apiterapia – jej stan obecny i nadzieje na przyszłość (materiały konferencyjne), Katowice, s. 29–30.

Kabała-Dzik A., (2014), Ocena właściwości cytotoksycznych etanolowego ekstraktu propolisu (EEP) w badaniach in vitro, III Krajowa Konferencja Naukowa Apiterapia – jej stan obecny i nadzieje na przyszłość (materiały konferencyjne), Katowice, s. 27–28.

Kędzia B., Hołderna-Kędzia E., (1996), Produkty pszczół w medycynie, Lublin, Spółdzielnia Pszczelarska „Apis”, s. 21–43 i 64–76.

Kędzia B., Hołderna-Kędzia E., (2016), Właściwości biologiczne propolisu, „Pasieka”, 5 (79): s. 54–57.

Romaniuk D., Kasprzak M., (2014), Aktywność farmakologiczna produktów pszczelich, III Krajowa Konferencja Naukowa Apiterapia - jej stan obecny i nadzieje na przyszłość (materiały konferencyjne), Katowice, s. 31.

Stojko A., (2014), Apiterapia – jej obecny stan i nadzieje na przyszłość, III Krajowa Konferencja Naukowa Apiterapia – jej stan obecny i nadzieje na przyszłość (materiały konferencyjne), Katowice, s. 12–13.


Artykuł "Zastosowanie produktów pszczelich w medycynie weterynaryjnej – nowy rozdział w historii apiterapii – realia i dalsze perspektywy rozwoju" ukazał się w czasopiśmie "Pasieka" nr 6/2018, str. 38.


Czasopismo dla pszczelarzy z pasją - Pasieka
Zamów czasopismo
"Pasieka" do domu


Co w trawie piszczy...

Międzynarodowa Wystawa Pszczelarska Pszczoła Hanácka

Międzynarodowa Wystawa Pszczelarska Pszczoła Hanácka W dniach 19-20 października 2018 zapraszamy na Międzynarodową Wystawę Pszczelarską związaną z konferencją innowatorów i wynalazców  [ ... ]

Czytaj więcej »
ULmonitor
ULmonitor

ULmonitor www.ulmonitor.pl Pszczelarstwo często kojarzy się przede wszystkim z tradycją. Tradycyjne rzemiosło, tradycyjna czyli naturalna i zdrowa żywność, pszczoły i ich miód towarzysz [ ... ]

Czytaj więcej »
Proporcje cukru do wody oraz objętość uzyskanego syropu
Proporcje cukru do wody oraz objętość uzyskanego syropu

Proporcje cukru do wody oraz objętość uzyskanego syropu
fot. Roman Dudzik Syrop o proporcji 1:1 (1 kg cukru na 1 litr wody)
1 litr syropu zawiera 625 g cukru

Cukier w kilogramach  [ ... ]



Czytaj więcej »
Inne artykuły »

Najczęściej czytane w ostatnich numerach:

Zmiany w przepisach dotyczących sprzedaży bezpośredniej
Paulina Skalik, Emil MaciągZmiany w przepisach dotyczących sprzedaży bezpośredniej

Zmiany w przepisach dotyczących sprzedaży bezpośredniej 30 września 2015 roku Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi Marek Sawicki podpisał rozporządzenie w sprawie wymagań weterynaryjnych przy produkcji produktów pochodzenia zwierzęcego przeznaczonych do sprzedaży bezpośredniej. Wprowadza o [ ... ]

Pasieka 1/2016
Łuseczki woskowe - powstawanie, charakterystyka, obserwacje dotyczące budowy...
Kania ArturŁuseczki woskowe - powstawanie, charakterystyka, obserwacje dotyczące budowy plastrów, cz. 5.

Łuseczki woskowe - powstawanie, charakterystyka, obserwacje dotyczące budowy plastrów, cz. 5. W poprzedniej części artykułu omówiono sposób budowy oraz „mierzenia” komórek przez pszczoły wskazując na ich zachowania instynktowne oraz rolę rozstawu nóg robotnic. Opisano również de [ ... ]

Pasieka 4/2016
Siew i uprawa facelii
Emil Maciąg, Paulina SkalikSiew i uprawa facelii

Siew i uprawa facelii Facelia błękitna to jedna z najbardziej cenionych roślin miododajnych. Jest to roślina roczna z rodziny faceliowatych (Hydrophyllaceae), które pochodzą z Kalifornii. Łodygę ma wzniesioną dorastającą do około 70-80 cm wysokości, całą wraz z liśćmi szorstko o [ ... ]

Pasieka 2/2016