Tajemnicze siły organizmu:
Sekrety układu odpornościowego pszczół, cz. 1.

Od zawsze fascynowały człowieka. Liczą sobie ponad 100 milionów lat, ale dopiero niedawno stały się ważnym dla ludzi ogniwem gospodarczym. Teraz znalazły się na skraju wyginięcia. Pszczoły - podobnie jak inne organizmy żywe – nie mają łatwego życia. Stale narażone są na działanie stresów środowiskowych oraz ataki chorobotwórczych drobnoustrojów.

pszczoły - zbliżenie
fot.© Roman Dudzik

W toku ewolucji rozwinęły jednak szeroką gamę mechanizmów obronnych, mających zapobiec zakażeniom oraz likwidować czynniki do nich prowadzące. Warto je nieco bliżej poznać.

Skąd te choroby?

Zanim jednak zostaną one przedstawione, należy zastanowić się, co zagraża tym społecznym i jakże pożytecznym owadom. Okazuje się bowiem, że jest ich niemało. Już samo środowisko życia pszczół stanowi swego rodzaju rezerwuar czynników chorobotwórczych, które w rezultacie wpływają na pogorszenie się stanu zdrowia tych owadów.

Rozwój i szerzenie się chorób u pszczół, to w dużej mierze skutek wciąż postępującej degradacji środowiska naturalnego, której „twórcami” jesteśmy my sami. Pyły pochodzące z produkcji przemysłowej, emisja spalin samochodowych, a także intensyfikacja procesu urbanizacji przyczyniają się do zanieczyszczenia roślin, które, będąc zapylane przez pszczoły, stanowią źródło szkodliwie wpływających na ich kondycję zdrowotną czynników. Stosowane w rolnictwie pestycydy i nawozy sztuczne potrafią ponadto skutecznie eliminować te owady z naszego środowiska.

Zagrożenie zdrowia pszczół związane jest również z występowaniem licznych chorób zakaźnych, spowodowanych wniknięciem do organizmu owada zarazków w postaci patogennych bakterii, wirusów, grzybów oraz pasożytów (wewnętrznych i zewnętrznych), które, tak jak czynniki środowiskowe, „wystawiają na próbę” sprawność pszczelich mechanizmów obronnych.

W inicjacji procesu chorobotwórczego oraz jego szerzeniu się ważną rolę odgrywają: skład rodziny pszczelej (zbyt duża ilość w rodzinie czerwiu zwiększa ryzyko rozwoju grzybic, z kolei nadmiar pszczół dorosłych stwarza dogodne warunki do rozwoju choroby zarodnikowcowej), sposób wniknięcia patogenu do organizmu pszczoły, a także obecność lub brak wektorów zarazka.

Pszczela odporność

By przeżyć w tak urządzonym środowisku, owady te musiały wytworzyć w toku ewolucji specyficzne metody obrony przed szkodliwym działaniem czynników zewnętrznych. Mechanizmy te, określane mianem odporności, to bardzo złożone procesy. Ich charakter i nasilenie zależą z jednej strony od genetycznych uwarunkowań patogenu (zdolności do przekraczania barier anatomiczno-fizjologicznych ciała owada, pokonywania jego systemu odpornościowego oraz szybkości namnażania się w jego komórkach), a z drugiej – od stadium rozwojowego pszczoły i wyjściowej sprawności jej mechanizmów obronnych.

[...] - część treści ukryta, w całości dostępna tylko dla zalogowanych e-Prenumeratorów

Naturalna odporność pszczół

Pierwszy kontakt zarazków z organizmem pszczoły uruchamia spiralę mechanizmów obronnych, określonych jako odporność naturalna. Ten rodzaj systemu ochronnego determinowany jest przez szereg czynników, jak właściwości fizjologiczne i uwarunkowania genetyczne pszczół, a także poprzez wpływ środowiska, w którym żyją te owady.

Jednym z nich jest stadium rozwojowe owada. Pszczoły dorosłe, dzięki rozwinięciu swoistych metod obrony przed patogenami, uodpornione są na pewne jednostki chorobowe, takie jak zgnilec złośliwy czy grzybica wapienna. Na te choroby zapada jedynie bezbronny i młody czerw, który takich mechanizmów nie jest w stanie wytworzyć.

[...] - część treści ukryta, w całości dostępna tylko dla zalogowanych e-Prenumeratorów

„Spróbuj mnie zaatakować, a pokażę ci, na co mnie stać”, czyli o tym, jak się broni pszczoła

Jak już wspomniano wyżej, pszczoły wykształciły szereg systemów chroniących je przed niekorzystnym działaniem czynników chorobotwórczych. Pierwszą barierę przed szkodliwymi wpływami z zewnątrz stanowi chitynowy pancerzyk, którym pokryte jest ciało pszczoły.

Zbudowana z węglowodanów chityna spełnia kilka ważnych funkcji. Utrudnia czynnikom zewnętrznym wniknięcie do wnętrza ciała owada, a także uodparnia je na działanie związków chemicznych, znajdujących się w skażonym środowisku. Stanowi nie lada wyzwanie również dla patogenów. Tylko te z nich, które wytwarzają chitynazę (enzym, rozkładający chitynę) potrafią pokonać barierę, jaką tworzy schitynizowany oskórek.

[...] - część treści ukryta, w całości dostępna tylko dla zalogowanych e-Prenumeratorów

Choć do zakażeń poprzez układ oddechowy dochodzi rzadziej niż drogą pokarmową, to pszczoły przygotowały się i na taką ewentualność. W ich przewodzie oddechowym najistotniejszą rolę odgrywają stwardniałe włoski, które otaczają, umożliwiające pszczołom wymianę gazową, przetchlinki. Ich zadaniem jest zapobieganie wniknięciu do tchawek jednego z bardziej szkodliwych patogenów pszczół – świdraczka pszczelego (Acarapis woodi), wywołującego niebezpieczną dla tych owadów chorobę roztoczową.

Odporność komórkowa i humoralna

pszczoły
Najczęściej do zakażeń drobnoustrojami dochodzi drogą
pokarmową. fot.© Maria i Eugeniusz Sapiołko

Wniknięcie mikroorganizmów do wnętrza ciała pszczoły nie zawsze musi wiązać się z powstaniem stanu chorobowego. Rozwój chorób może zostać bowiem skutecznie zahamowany przez systemy odporności komórkowej oraz humoralnej. Sposób ich działania został najlepiej poznany w przypadku zakażeń bakteryjnych.

Po uszkodzeniu bariery chitynowego oskórka oraz pokonaniu ochronnego środowiska jelita bakterie przedostają się do jam ciała owada. Tam zostają zidentyfikowane jako „obce”, przez co system immunologiczny pszczoły uruchamia kolejne reakcje obronne.

[...] - część treści ukryta, w całości dostępna tylko dla zalogowanych e-Prenumeratorów

Toksyczne wydzieliny mikroorganizmów eliminowane są ponadto przez rozpuszczone w hemocelu (jamie ciała) owadów swoiste białka o działaniu antytoksycznym, zwane lizozymami. Wykazują one zdolność do niszczenia ścian komórkowych bakterii. Przeciwciała wraz z antytoksynami tworzą humoralny typ odporności. Cdn.

inż. Marcin Sawicki,
dr Aneta Strachecka


Powiązane artykuły


Czasopismo dla pszczelarzy z pasją - Pasieka
Zamów czasopismo
"Pasieka" do domu


Co w trawie piszczy...

Proporcje cukru do wody oraz objętość uzyskanego syropu
Proporcje cukru do wody oraz objętość uzyskanego syropu

Proporcje cukru do wody oraz objętość uzyskanego syropu
fot. Roman Dudzik Syrop o proporcji 1:1 (1 kg cukru na 1 litr wody)
1 litr syropu zawiera 625 g cukru

Cukier w kilogramach  [ ... ]



Czytaj więcej »
Kalendarz biodynamiczny 2018
Kalendarz biodynamiczny 2018

Kalendarz biodynamiczny 2018 Dzięki uprzejmości Koła Pszczelarzy we Wronkach, RZP Wlkp. Płn w Chodzieży prezentujemy Państwu pszczelarski kalendarz biodynamiczny, który zawiera wskazówki kied [ ... ]

Czytaj więcej »
Po co komu etykiety, ulotki i opakowania zbiorcze?
Po co komu etykiety, ulotki i opakowania zbiorcze?

Po co komu etykiety, ulotki i opakowania zbiorcze?

Po co kolorowa nalepka i pudełko, po co ulotka lub broszura? Jak cię widzą, tak cię piszą i tak chętniej kupują. Ten sam miód, a [ ... ]

Czytaj więcej »
Inne artykuły »

Najczęściej czytane w ostatnich numerach:

Powrót do trutowisk?
Baczmański Jan Powrót do trutowisk?

Powrót do trutowisk? Do Redakcji „Pasieki” zwracają się młodzi pszczelarze z zapytaniami jak można założyć trutowisko. Jest to podyktowane tym, że kupują u hodowców pszczół matki jednodniówki i chcieliby je unasieniać wybranymi trutniami. Aby zaraz na wstępie nie zniechęcać m [ ... ]

Pasieka 6/2016
Seradela pastewna łatwy w uprawie pożytek na sierpień
Howis MaciejSeradela pastewna łatwy w uprawie pożytek na sierpień

Seradela pastewna
łatwy w uprawie pożytek na sierpień Najważniejszym miesiącem ze względu na przygotowanie rodzin pszczelich do zimowli jest sierpień. Jest to miesiąc rozpoczynający nowy sezon pszczelarski. Aby uzyskać pożytek dla pszczół z seradeli w tym okresie, należy dokona [ ... ]

Pasieka 3/2016
Prawne uwarunkowania prowadzenia gospodarki pasiecznej
Witkowski ZiemowitPrawne uwarunkowania prowadzenia gospodarki pasiecznej

Prawne uwarunkowania prowadzenia gospodarki pasiecznej Czy w Polsce potrzebna jest ustawa regulująca pszczelarstwo? Na szeroko rozumiane prowadzenie gospodarki pasiecznej składają się zagadnienia z kilku dziedzin. Gospodarka pasieczna obejmuje swoim zakresem zapylanie roślin, chów i hodowlę [ ... ]

Pasieka 6/2016