Mowa pszczół, cz. 2.

W pierwszej części artykułu Autorka wskazała na najważniejszy instrument komunikacji pszczół, jakim są czułki. Omówiła elementy i etapy tańca pszczelego, za pomocą którego zbieraczki przekazują informację o jakości i odległości odnalezionego pożytku. Dla pszczół bardzo ważny jest również dźwięk, o czym była mowa poprzednio, oraz zapach, wzrok i smak, o czym traktuje dzisiejszy artykuł.

Kierunek tańca zbieraczki na plastrze jest wyznaczany położeniem pożytku w stosunku do słońca. Kąt odchylenia od pionu jest równy kątowi wyznaczającemu kierunek lotu (interpretacja wg. K. Frischa).
fot.© Katarzyna Janiszewska

Zapach

Pszczoły czują zapach czułkami. Na ich powierzchni ulokowane są receptory wychwytujące z powietrza cząsteczki aromatu. Narząd odbierający zapach składa się z kilku komórek czuciowych (otoczonych komórkami błonkotwórczymi), które od powierzchni czułka oddzielone są cienką chitynową płytką.

[...] - część treści ukryta, w całości dostępna tylko dla zalogowanych e-Prenumeratorów

To właśnie związki chemiczne emitowane przez ciało matki umożliwiają poszczególnym osobnikom rozpoznawanie przynależności do danej rodziny i zabezpieczenie poczucia wspólnoty pszczół. Obecność zapachu pełnosprawnej matki (tzw. substancja mateczna, która zawiera związki lotne, rozprzestrzeniające się w powietrzu ula oraz nielotne, przenoszone przez pszczoły) jest sygnałem regulującym rozwój rodziny.

Dotykając matki jej świta zabiera i przenosi feromony, które natychmiast przekazywane są na kolejne osobniki. Zapach matki hamuje rozwój narządów płciowych u robotnic, ogranicza lub wzmacnia nastrój rojowy, wabi trutnie, hamuje zakładanie mateczników i pobudza budowanie plastrów. Substancja mateczna jest znacznikiem indywidualności i pozawala pszczołom odróżnić własną matkę od innych. Zapach matki wyczuwają też inne matki, co wzmaga w nich reakcję agresji.

[...] - część treści ukryta, w całości dostępna tylko dla zalogowanych e-Prenumeratorów

Kiedy kwiat zregeneruje ubytek nektaru znak zapachowy zdąży wywietrzeć. Pozwala to w znaczny sposób zwiększyć efektywność ich pracy. Dodatkowo podczas lotów z udziałem świeżo zwerbowanych pszczół, doświadczone zbieraczki w okolicy pożytku otwierają gruczoły Nasonowa i uwalniają substancję zapachową ułatwiając tym samym odnalezienie właściwej rośliny.

Podobny znak zostawiają pszczoły, po otwarciu gruczołów Nasonowa, na wylotku własnego ula – ułatwia to znajdywanie drogi powrotnej. Sygnałem informującym, do którego ula wrócić jest też cała kompozycja zapachowa wydobywająca się z ula podczas jego wentylacji.

Po powrocie do ula przesiąknięte zapachem kwiatów zbieraczki przekazują informację o pożytku innym robotnicom. Swoista zapachowa reklama nie może zostać niezauważona i po rekrutacji stanowi drogowskaz ku właściwemu pożytkowi. Robotnice bardzo łatwo uczą się i rozróżniają zapachy.

[...] - część treści ukryta, w całości dostępna tylko dla zalogowanych e-Prenumeratorów

Wzrok

fot.© Katarzyna Janiszewska
fot.© Katarzyna Janiszewska

Aby prawidłowo przekazać informację o lokalizacji pożytku trzeba ją najpierw zarejestrować. Do tego głównie pszczoły zbieraczki wykorzystują wzrok. Aby rozróżniać kształty, kolory czy ruch pszczoły wykorzystują dwoje oczu złożonych i troje dodatkowych, położonych na czole między oczami złożonymi, tzw. przyoczka (ocelle).

[...] - część treści ukryta, w całości dostępna tylko dla zalogowanych e-Prenumeratorów

Widzą kolory z zakresu promieniowania ultrafioletowego i mogą je odróżniać, nie widzą natomiast światła ciemnoczerownego przez co mają problem z odróżnieniem barwy czerwonej od czarnej (czerwone maki widzą jako czarne) i prawdopodobnie z tego powodu w niewielkiej tylko części uczestniczą w procesie zapylania roślin o czerwonym kolorze pyłku.

Na płatkach wielu kwiatów znajdują się płaszczyzny silnie odbijające promienie UV i tym samym tworzące widoczne dla pszczół wzory niewidzialne dla człowieka. Ciekawą zdolnością oka pszczelego jest możliwość „wyłączenia” postrzegania barw co dzieje się np. w czasie szybkiego lotu. Z biologicznego punktu widzenia informacja ta jest zbędna i niewielkich rozmiarów mózg może skupić się na innych, dużo ważniejszych szczegółach otoczenia.

[...] - część treści ukryta, w całości dostępna tylko dla zalogowanych e-Prenumeratorów

Smak

Pszczoły mają kilka receptorów smaku (m.in. na czułkach i w aparacie gębowym) dzięki czemu percepcja smaku jest wielokierunkowa. Może to generować bardziej złożone doświadczenia smakowe niż odczuwają ludzie.

Odczuwanie smaku u pszczół jest wciąż jeszcze mało poznane. Wiadomo, że zmysł smaku jest u pszczół zdecydowanie mniej czuły niż na przykład zmysł powonienia. Pełni on istotną funkcję przy rozpoznawaniu jakości pokarmu i źródła wody.

[...] - część treści ukryta, w całości dostępna tylko dla zalogowanych e-Prenumeratorów

Jak widać mowa pszczół to nie tylko taniec. Konkretną sytuację pszczołom opisuje zazwyczaj kilka bodźców a połączenie funkcjonowania zmysłów owada da się porównać do trójwymiarowego widzenia u ludzi i często nazywane jest trójwymiarowym czuciem.

W związku z tym, że system komunikowania się pszczół jest tak złożony i wielowymiarowy nasuwa się pytanie: Czy różne rasy pszczół porozumiewają się różnymi dialektami? Jak najbardziej tak - u pszczół europejskich zaobserwowano istotne różnice, szczególnie jeśli chodzi o taniec zbieraczek.


Katarzyna Janiszewska
Uniwersytet Przyrodniczy we Wrocławiu


Powiązane artykuły


Czasopismo dla pszczelarzy z pasją - Pasieka
Zamów czasopismo
"Pasieka" do domu


Co w trawie piszczy...

ULmonitor
ULmonitor

ULmonitor www.ulmonitor.pl Pszczelarstwo często kojarzy się przede wszystkim z tradycją. Tradycyjne rzemiosło, tradycyjna czyli naturalna i zdrowa żywność, pszczoły i ich miód towarzysz [ ... ]

Czytaj więcej »
Proporcje cukru do wody oraz objętość uzyskanego syropu
Proporcje cukru do wody oraz objętość uzyskanego syropu

Proporcje cukru do wody oraz objętość uzyskanego syropu
fot. Roman Dudzik Syrop o proporcji 1:1 (1 kg cukru na 1 litr wody)
1 litr syropu zawiera 625 g cukru

Cukier w kilogramach  [ ... ]



Czytaj więcej »
Kalendarz biodynamiczny 2018
Kalendarz biodynamiczny 2018

Kalendarz biodynamiczny 2018 Dzięki uprzejmości Koła Pszczelarzy we Wronkach, RZP Wlkp. Płn w Chodzieży prezentujemy Państwu pszczelarski kalendarz biodynamiczny, który zawiera wskazówki kied [ ... ]

Czytaj więcej »
Inne artykuły »

Najczęściej czytane w ostatnich numerach:

Łuseczki woskowe - powstawanie, charakterystyka, obserwacje dotyczące budowy...
Kania ArturŁuseczki woskowe - powstawanie, charakterystyka, obserwacje dotyczące budowy plastrów, cz. 3.

Łuseczki woskowe - powstawanie, charakterystyka, obserwacje dotyczące budowy plastrów, cz. 3. W poprzedniej części artykułu omówiono skład wosku pszczelego oraz sposób jego wydzielania przez pszczoły woszczarki. Autor omówił również, jakie składniki pokarmu wpływają na powstawani [ ... ]

Pasieka 2/2016
Wielkopolskie zagłębie czasopism pszczelarskich, cz. 2.
Kośny LeszekWielkopolskie zagłębie czasopism pszczelarskich, cz. 2.

Wielkopolskie zagłębie czasopism pszczelarskich, cz. 2. Potrzeba posiadania własnego czasopisma pszczelarskiego w Wielkopolsce była na tyle silna, że niepowodzenie pierwszego z nich „Pszczelarza” nie tylko nie zniechęciło, ale wręcz wzmogło działania, by powołać do życia kolejne  [ ... ]

Pasieka 5/2016
Czy każdego można nazwać dziś pszczelarzem?
Nowotnik Piotr Czy każdego można nazwać dziś pszczelarzem?

Czy każdego można nazwać dziś pszczelarzem? O dyscyplinie i etyce pszczelarskiej słów kilka Pszczelarzy od zawsze uważano za ludzi uczciwych, wiarygodnych i prawdomównych. Darzono ich zaufaniem do tego stopnia, że w czasie składania zeznań, pszczelarz czy też bartnik nie musiał skł [ ... ]

Pasieka 5/2016