Mowa pszczół, cz. 2.

W pierwszej części artykułu Autorka wskazała na najważniejszy instrument komunikacji pszczół, jakim są czułki. Omówiła elementy i etapy tańca pszczelego, za pomocą którego zbieraczki przekazują informację o jakości i odległości odnalezionego pożytku. Dla pszczół bardzo ważny jest również dźwięk, o czym była mowa poprzednio, oraz zapach, wzrok i smak, o czym traktuje dzisiejszy artykuł.

Kierunek tańca zbieraczki na plastrze jest wyznaczany położeniem pożytku w stosunku do słońca. Kąt odchylenia od pionu jest równy kątowi wyznaczającemu kierunek lotu (interpretacja wg. K. Frischa).
fot.© Katarzyna Janiszewska

Zapach

Pszczoły czują zapach czułkami. Na ich powierzchni ulokowane są receptory wychwytujące z powietrza cząsteczki aromatu. Narząd odbierający zapach składa się z kilku komórek czuciowych (otoczonych komórkami błonkotwórczymi), które od powierzchni czułka oddzielone są cienką chitynową płytką.

[...] - część treści ukryta, w całości dostępna tylko dla zalogowanych e-Prenumeratorów

To właśnie związki chemiczne emitowane przez ciało matki umożliwiają poszczególnym osobnikom rozpoznawanie przynależności do danej rodziny i zabezpieczenie poczucia wspólnoty pszczół. Obecność zapachu pełnosprawnej matki (tzw. substancja mateczna, która zawiera związki lotne, rozprzestrzeniające się w powietrzu ula oraz nielotne, przenoszone przez pszczoły) jest sygnałem regulującym rozwój rodziny.

Dotykając matki jej świta zabiera i przenosi feromony, które natychmiast przekazywane są na kolejne osobniki. Zapach matki hamuje rozwój narządów płciowych u robotnic, ogranicza lub wzmacnia nastrój rojowy, wabi trutnie, hamuje zakładanie mateczników i pobudza budowanie plastrów. Substancja mateczna jest znacznikiem indywidualności i pozawala pszczołom odróżnić własną matkę od innych. Zapach matki wyczuwają też inne matki, co wzmaga w nich reakcję agresji.

[...] - część treści ukryta, w całości dostępna tylko dla zalogowanych e-Prenumeratorów

Kiedy kwiat zregeneruje ubytek nektaru znak zapachowy zdąży wywietrzeć. Pozwala to w znaczny sposób zwiększyć efektywność ich pracy. Dodatkowo podczas lotów z udziałem świeżo zwerbowanych pszczół, doświadczone zbieraczki w okolicy pożytku otwierają gruczoły Nasonowa i uwalniają substancję zapachową ułatwiając tym samym odnalezienie właściwej rośliny.

Podobny znak zostawiają pszczoły, po otwarciu gruczołów Nasonowa, na wylotku własnego ula – ułatwia to znajdywanie drogi powrotnej. Sygnałem informującym, do którego ula wrócić jest też cała kompozycja zapachowa wydobywająca się z ula podczas jego wentylacji.

Po powrocie do ula przesiąknięte zapachem kwiatów zbieraczki przekazują informację o pożytku innym robotnicom. Swoista zapachowa reklama nie może zostać niezauważona i po rekrutacji stanowi drogowskaz ku właściwemu pożytkowi. Robotnice bardzo łatwo uczą się i rozróżniają zapachy.

[...] - część treści ukryta, w całości dostępna tylko dla zalogowanych e-Prenumeratorów

Wzrok

fot.© Katarzyna Janiszewska
fot.© Katarzyna Janiszewska

Aby prawidłowo przekazać informację o lokalizacji pożytku trzeba ją najpierw zarejestrować. Do tego głównie pszczoły zbieraczki wykorzystują wzrok. Aby rozróżniać kształty, kolory czy ruch pszczoły wykorzystują dwoje oczu złożonych i troje dodatkowych, położonych na czole między oczami złożonymi, tzw. przyoczka (ocelle).

[...] - część treści ukryta, w całości dostępna tylko dla zalogowanych e-Prenumeratorów

Widzą kolory z zakresu promieniowania ultrafioletowego i mogą je odróżniać, nie widzą natomiast światła ciemnoczerownego przez co mają problem z odróżnieniem barwy czerwonej od czarnej (czerwone maki widzą jako czarne) i prawdopodobnie z tego powodu w niewielkiej tylko części uczestniczą w procesie zapylania roślin o czerwonym kolorze pyłku.

Na płatkach wielu kwiatów znajdują się płaszczyzny silnie odbijające promienie UV i tym samym tworzące widoczne dla pszczół wzory niewidzialne dla człowieka. Ciekawą zdolnością oka pszczelego jest możliwość „wyłączenia” postrzegania barw co dzieje się np. w czasie szybkiego lotu. Z biologicznego punktu widzenia informacja ta jest zbędna i niewielkich rozmiarów mózg może skupić się na innych, dużo ważniejszych szczegółach otoczenia.

[...] - część treści ukryta, w całości dostępna tylko dla zalogowanych e-Prenumeratorów

Smak

Pszczoły mają kilka receptorów smaku (m.in. na czułkach i w aparacie gębowym) dzięki czemu percepcja smaku jest wielokierunkowa. Może to generować bardziej złożone doświadczenia smakowe niż odczuwają ludzie.

Odczuwanie smaku u pszczół jest wciąż jeszcze mało poznane. Wiadomo, że zmysł smaku jest u pszczół zdecydowanie mniej czuły niż na przykład zmysł powonienia. Pełni on istotną funkcję przy rozpoznawaniu jakości pokarmu i źródła wody.

[...] - część treści ukryta, w całości dostępna tylko dla zalogowanych e-Prenumeratorów

Jak widać mowa pszczół to nie tylko taniec. Konkretną sytuację pszczołom opisuje zazwyczaj kilka bodźców a połączenie funkcjonowania zmysłów owada da się porównać do trójwymiarowego widzenia u ludzi i często nazywane jest trójwymiarowym czuciem.

W związku z tym, że system komunikowania się pszczół jest tak złożony i wielowymiarowy nasuwa się pytanie: Czy różne rasy pszczół porozumiewają się różnymi dialektami? Jak najbardziej tak - u pszczół europejskich zaobserwowano istotne różnice, szczególnie jeśli chodzi o taniec zbieraczek.


Katarzyna Janiszewska
Uniwersytet Przyrodniczy we Wrocławiu


Powiązane artykuły


Czasopismo dla pszczelarzy z pasją - Pasieka
Zamów czasopismo
"Pasieka" do domu


Co w trawie piszczy...

Międzynarodowa Wystawa Pszczelarska Pszczoła Hanácka

Międzynarodowa Wystawa Pszczelarska Pszczoła Hanácka W dniach 19-20 października 2018 zapraszamy na Międzynarodową Wystawę Pszczelarską związaną z konferencją innowatorów i wynalazców  [ ... ]

Czytaj więcej »
ULmonitor
ULmonitor

ULmonitor www.ulmonitor.pl Pszczelarstwo często kojarzy się przede wszystkim z tradycją. Tradycyjne rzemiosło, tradycyjna czyli naturalna i zdrowa żywność, pszczoły i ich miód towarzysz [ ... ]

Czytaj więcej »
Proporcje cukru do wody oraz objętość uzyskanego syropu
Proporcje cukru do wody oraz objętość uzyskanego syropu

Proporcje cukru do wody oraz objętość uzyskanego syropu
fot. Roman Dudzik Syrop o proporcji 1:1 (1 kg cukru na 1 litr wody)
1 litr syropu zawiera 625 g cukru

Cukier w kilogramach  [ ... ]



Czytaj więcej »
Inne artykuły »

Najczęściej czytane w ostatnich numerach:

Krzewy kwitnące wiosną i wczesnym latem

Krzewy kwitnące wiosną i wczesnym latem W niniejszym artykule przedstawiono kontynuację cyklu o krzewach wartościowych z pszczelarskiego punktu widzenia. Mimo że termin kwitnienia opisanych roślin nie jest zbieżny z cyklem wydawniczym „Pasieki” warto już teraz zaplanować przyszłorocz [ ... ]

Pasieka 6/2015
Targi sadownicze z panelem pszczelarskim w Kielcach
Targi sadownicze z panelem pszczelarskim w Kielcach

Targi sadownicze z panelem pszczelarskim w Kielcach Michał Piątek Jeszcze do niedawna na łamach prasy pszczelarskiej, a także w opiniach pszczelarzy na spotkaniach i szkoleniach branżowych można było napotkać w większości niepokojące głosy dotyczące współpracy sadowniczo-pszczelarsk [ ... ]

Pasieka 1/2016
Dziko rosnące rośliny zielne źródłem pożytku dla pszczoły miodnej
Sulborska AnetaDziko rosnące rośliny zielne źródłem pożytku dla pszczoły miodnej

Dziko rosnące rośliny zielne źródłem pożytku dla pszczoły miodnej Dziko rosnące rośliny pożytkowe zwykle nie występują w zwartych areałach. Ich realna wydajność miodowa i pyłkowa jest więc niższa niż maksymalna możliwa do uzyskania tylko w uprawie w zwartych nasadzeniach. Wart [ ... ]

Pasieka 5/2016