Jak i kiedy wymieniamy matki

Bardzo optymistycznym zjawiskiem jest ciągła poprawa jakości pogłowia w naszych pasiekach. Zarówno my, jak i nasi sąsiedzi zapominamy, że pszczoły mogą być niebezpieczne. Standardem staje się nie tylko obsługa rodzin pszczelich w luźnym przewiewnym ubraniu, ale też zapraszanie do pasiek dzieci i młodzieży w celach edukacyjnych.

Konsumentom miodu pszczoły przestają się kojarzyć z żądłami, a pszczelarzom z uciekającymi rojami. Powoli drabina, sikawka i rojnica na długim drążku przestają być najważniejszym sprzętem pasiecznym. To wszystko dzięki coraz bardziej powszechnemu wprowadzaniu do pasiek matek przekazujących potomstwu gospodarczo przydatne cechy.

Pasieka nr 83 (matki_klateczka_matka_20090614_DSC_0471_RD.jpg)
fot.© Roman Dudzik

[...] - część treści ukryta, w całości dostępna tylko dla zalogowanych e-Prenumeratorów

Po co w ulu dobra matka?

W każdej rodzinie pszczelej powinna być użytkowana młoda matka przekazująca potomstwu cechy właściwe dla danych warunków pożytkowych i dla prowadzonego kierunku produkcji. Tych cech jest wiele, a najważniejsze to miodność, właściwy rozwój, nierojliwość i łagodność.

Matki muszą być młode, gdyż ich plenność spada wraz z wiekiem i trzyletnia matka użytkowana w pasiece stacjonarnej korzystającej z przeciętnych pożytków składa o 30-50% mniej jajeczek niż jednoroczna. Stara matka wyprodukuje więc mniej pszczół i tworzona przez nią rodzina będzie słaba.

Do tego będzie wydzielać mniej substancji matecznej, przez co pszczoły będą szybko wchodzić w nastrój rojowy; będą też bardziej niespokojne i agresywne. Dlatego warunkiem pozwalającym utrzymać silne rodziny o szybkim rozwoju jest regularna wymiana matek na młode w pasiekach stacjonarnych co dwa lata, a w pasiekach wędrownych, prowadzonych intensywnie, co rok.

[...] - część treści ukryta, w całości dostępna tylko dla zalogowanych e-Prenumeratorów

Matki nieunasiennione

Matki nieunasiennione pszczelarze poddają najczęściej na początku sezonu, w maju i pierwszej dekadzie czerwca. Nie poddaje się ich do rodzin produkcyjnych, lecz do odkładów wykonanych z silnych pni zagrożonych wejściem w nastrój rojowy.

Nie ma jeszcze wtedy młodych matek unasiennionych, ale są dostępne młode matki nieunasiennione, czy to wychowane we własnej pasiece, czy też zakupione w pasiekach hodowlanych.

Z najsilniejszych rodzin robimy odkłady. Zabieramy 2-3 ramki z czerwiem zasklepionym, obsiadane przez pszczoły. Należy uważać, by nie zabrać matki. Można więc ją wyszukać w gnieździe i uważnie pilnować, gdzie jest w czasie odbierania czerwiu i pszczół.

Można też to zrobić bez wyszukiwania matki i żeby zmniejszyć częstotliwość zaglądania do ula, odkład wykonać przy okazji miodobrania. W ulu wielkopolskim zabiera się ramki z zasklepionym miodem z miodni, czyli z górnego korpusu.

Następnie do miodni przenosimy z gniazda tyle plastrów z czerwiem zasklepionym, by na dole pozostało sześć ramek z czerwiem w różnym wieku, również z jajeczkami. By przy okazji nie przenieść matki, pszczoły strząsamy do części gniazdowej.

W rodni, w miejsce zabranego czerwiu, wstawiamy ramki z węzą. Ul przykrywamy powałką i daszkiem i udajemy się do pracowni, by odwirować miód.

[...] - część treści ukryta, w całości dostępna tylko dla zalogowanych e-Prenumeratorów

Każdy odkład na początek powinien dostać ramkę suszu i ramkę z zapasem. Jeśli nie mamy plastrów z zapasami, odkłady należy podkarmić ciastem miodowo-cukrowym lub gotowym, inwertowanym. Można też karmić syropem, ale tylko wtedy, gdy w okolicy jest pożytek.

Jeśli pożytku nie ma, może dojść do zrabowania młodych rodzinek.

Do odkładów poddajemy matki nieunasiennione w klateczkach „na ciasto”, czyli tak, by pszczoły ulowe miały dostęp do ciasta w komorze pokarmowej klateczki i mogły je powoli spożywać. Po 1-2 dniach matki zostaną uwolnione i będą się przygotowywać do lotu godowego.

Jeżeli pogoda nie jest najlepsza i prognozy nie zapowiadają jej poprawy, matki najpierw poddajemy „na głucho”. W tej metodzie ciasto w klateczkach nie jest dostępne dla pszczół ulowych. Matka na razie nie będzie uwolniona i wydłuży się czas „zapoznawania się” z nią pszczół ulowych, przez otwory w klateczce.

Po 2-3 dniach rodzinki przeglądamy, niszczymy wybudowane na otwartym czerwiu mateczniki ratunkowe i umożliwiamy pszczołom ulowym dostęp do ciasta w klateczkach.

[...] - część treści ukryta, w całości dostępna tylko dla zalogowanych e-Prenumeratorów

Pasieka nr 83 (matki_IMG_5513)
fot.© Jerzy Jóźwik

Warunki zewnętrzne

Nigdy jednak nie ma pewności, że wszystkie matki zostaną przyjęte i skutecznie się unasiennią. Najważniejszym czynnikiem jest pogoda. Ma ona wpływ zarówno na przyjmowanie młodych matek, jak i na ich unasiennianie. Różnice są tutaj ogromne i bywa tak, że w jednym roku w maju przyjętych zostanie i zacznie czerwić 80-90% poddanych matek, a w kolejnym, w takim samym miesiącu, tylko 20%.

W tym pierwszym roku było ciepło i pszczoły pracowały na pożytku, w drugim – było zimno i padał deszcz. Niestety, efekty prowadzenia pasieki są uzależnione przede wszystkim od pogody i z tym trzeba się pogodzić. Do tego matki są lepiej przyjmowane w trakcie obfitego pożytku.

Ważna jest też kondycja i wiek matek. Duże, dobrze wykształcone i jak najmłodsze matki są dobrze przyjmowane. Matki, które kilka dni czekały w klateczkach u hodowcy aż ktoś je kupi, mają mniejsze szanse na przyjęcie.

[...] - część treści ukryta, w całości dostępna tylko dla zalogowanych e-Prenumeratorów

9 dni i trutówki

Często stosowaną przez pszczelarzy metodą mającą zmusić pszczoły do przyjęcia młodej matki jest pozostawienie osieroconej rodziny lub odkładu na 9 dni. W tym czasie wszystek czerw zostanie zasklepiony i pszczoły nie będą mogły wychować matki ratunkowej.

Logika wskazuje, że wtedy na pewno przyjmą poddaną matkę wiedząc, że w przypadku jej odrzucenia będą skazane na zagładę. To błędne przypisywanie pszczołom ludzkiego sposobu myślenia. Pszczoły poddaną matkę przyjmą lub nie, na co największy wpływ będą miały jej kondycja, wiek, pogoda, pożytek i wiek pszczół.

[...] - część treści ukryta, w całości dostępna tylko dla zalogowanych e-Prenumeratorów

Matki sztucznie unasiennione bez sprawdzonego czerwienia

Matka unasienniona sztucznie jeszcze nieczerwiąca jest traktowana przez pszczoły jak nieunasienniona. Nie karmią jej tak jak matkę, która ma rozpocząć składanie jajeczek, tylko jak młodą matkę przygotowującą się do odbycia lotów godowych.

Matka nie czerwi, chyba że wyleci na lot weselny i szczęśliwie z niego powróci. Ale pszczelarz przeciwdziała temu, nie chcąc, by cenna matka zaginęła lub dodatkowo została unasienniona przez trutnie nieznanego pochodzenia.

Najczęściej robi się to zamykając wylotek kawałkiem kraty odgrodowej lub umieszczając matkę w kilkuramkowym izolatorze. Nowoczesne ule i uliki mogą być wyposażone w specjalną zasuwkę wylotową z otworami szerokości kraty odgrodowej.

Pszczoły matkę zmuszają do odbycia lotów. Ta wylecieć nie może i w końcu ją zabijają.

[...] - część treści ukryta, w całości dostępna tylko dla zalogowanych e-Prenumeratorów

Wbrew obiegowym opiniom matki sztuczne unasiennione nie są gorsze od matek unasiennionych naturalnie. Przeciwnie, są od nich lepsze, gdyż dokładnie jest znane pochodzenie pszczół wychowanych z jajeczek składanych przez taką matkę.

Tak samo jak matki unasienniające się naturalnie, też muszą być wychowane w idealnych warunkach, gdyż od tego zależy ich kondycja. Wszystkie czynności związane z zabiegiem sztucznego unasiennienia muszą być wykonane prawidłowo.

Dotyczy to nie tylko technicznej strony zabiegu, ale i jego higieny, a także właściwej opieki nad matką przez pszczoły przed zabiegiem i po nim. Po sztucznym unasiennieniu matki musi się nią opiekować co najmniej 250 pszczół, aż do momentu rozpoczęcia czerwienia.

Pszczelarze skarżą się czasem, że pszczoły chcą taką matkę wymieniać w ciągu pierwszych kilku tygodni po jej poddaniu. Może to oczywiście być spowodowane jej niewłaściwą kondycją, co jest winą hodowcy. Najczęściej jednak to skutek tak zwanego konfliktu rasowego, gdy pszczoły w rodzinie przyjmującej są innej rasy niż poddana matka lub, co ma miejsce dość często, nie są żadnej rasy i reprezentują pogłowie całkowicie zmieszańcowane.

Gdy jednak pszczoły wymienią się na młode pochodzące od tej nowej matki, próby cichej wymiany się kończą. By do opisanej sytuacji nie dopuścić, należy rodzinę przeglądać co kilkanaście dni i niszczyć mateczniki na cichą wymianę.

[...] - część treści ukryta, w całości dostępna tylko dla zalogowanych e-Prenumeratorów

Matki unasiennione czerwiące

Znacznie łatwiej jest poddawać matki czerwiące, zarówno unasiennione naturalnie, jak i sztucznie. Poddajemy je na ogół w klateczce wysyłkowej, od razu „na ciasto”, do rodzin po zabraniu starej matki, a do odkładów tuż po ich utworzeniu.

Idealnie są przyjmowane matki, u których przerwa w czerwieniu była najkrótsza. Niestety, gdy matki są dostarczane od hodowcy pocztą, może to być nawet kilka dni. Dlatego bardziej zapobiegliwi pszczelarze wolą odbierać matki osobiście w pasiece hodowlanej tuż po zabraniu ich z ulików, by jak najszybciej je poddać.

Matki unasiennione można wymieniać przez cały sezon, od kiedy tylko są dostępne. Przy poddawaniu matek czerwiących na poziom przyjmowania również ma wpływ pogoda i obecność pożytku. Po przyjęciu takiej matki pszczoły też mogą próbować ją wymieniać, należy więc skontrolować sytuację w ulu po 2-3 tygodniach od poddania.

[...] - część treści ukryta, w całości dostępna tylko dla zalogowanych e-Prenumeratorów

Pasieka nr 83 (matki_DSC_0384_RD)
fot.© Roman Dudzik

Z odkładem

Wymiana starej matki przez dołączenie do rodziny odkładu ze znajdującą się w nim młodą matką stanowi element nowoczesnej metody prowadzenia pasieki. W tej metodzie na początku sezonu, w czasie trwania pierwszego pożytku towarowego, najsilniejsze rodziny osłabiamy przez zrobienie odkładów, jak to opisano w pierwszej części niniejszego artykułu.

Z czasem, po przyjęciu i unasiennieniu się matek, odkłady rozwijają się w coraz silniejsze rodziny. Natomiast rodziny macierzyste pracują na kolejnych pożytkach i przynoszą nam miód. Jeśli w którejś z tych rodzin matka zaczyna gorzej czerwić likwidujemy ją, a rodzinę łączymy z odkładem z młodą, już czerwiącą matką.

[...] - część treści ukryta, w całości dostępna tylko dla zalogowanych e-Prenumeratorów

Po zakończeniu ostatniego pożytku towarowego wymieniamy tym sposobem matki we wszystkich pozostałych rodzinach, w których są matki zeszłoroczne. Są one co prawda jeszcze młode, ale czerwiły bardzo intensywnie, gdyż rodziny pracowały na kilku obfitych pożytkach.

Każda matka złożyła więc przez rok tyle jajeczek, ile w rodzinie w pasiece stacjonarnej przez dwa lata. Gdy zostawimy taką matkę na kolejny sezon, będzie za słaba, by rodzina w pełni wykorzystała zaplanowane dla niej pożytki.

Do tego szybko wejdzie w nastrój rojowy, a pszczoły będą niespokojne i agresywne.

[...] - część treści ukryta, w całości dostępna tylko dla zalogowanych e-Prenumeratorów

Sławomir Trzybiński
tel. 501-432-752
Ten adres pocztowy jest chroniony przed spamowaniem. Aby go zobaczyć, konieczne jest włączenie w przeglądarce obsługi JavaScript.


Artykuł "Jak i kiedy wymieniamy matki" ukazał się w "Pasiece" nr 3/2017, str. 18. Nie powiązano z nim innych publikacji.


Czasopismo dla pszczelarzy z pasją - Pasieka
Zamów czasopismo
"Pasieka" do domu

Ocena użytkowników: 3 / 5

Gwiazdka aktywnaGwiazdka aktywnaGwiazdka aktywnaGwiazdka nieaktywnaGwiazdka nieaktywna
 

Co w trawie piszczy...

Nabór na Kwalifikacyjne Kursy Zawodowe dla Dorosły...
Nabór na Kwalifikacyjne Kursy Zawodowe dla Dorosłych

Zespół Szkół im. Leokadii Bergerowej w Płocku ogłasza nabór na Kwalifikacyjne Kursy Zawodowe dla Dorosłych dające uprawnienia do prowadzenia gospodarstwa rolniczego i pszczelarskiego 1. RL [ ... ]

Czytaj więcej »
Pasieka poleca film „Łowcy miodu”
Pasieka poleca film „Łowcy miodu”

Pasieka poleca film „Łowcy miodu” „Łowcy miodu”
Scenariusz i reż. Krystian Matysek
Muzyka: Rafał Rozmus
Montaż: Jarosław Barzan
Produkcja: Dorota Roszkowska (Arkana)
W kinach od  [ ... ]

Czytaj więcej »
Konkurs foto
Konkurs foto

Konkurs foto Z obiektywem w pasiece 2016 Pasieka zaprasza fotografików amatorów i profesjonalistów do udziału w konkursie fotograficznym Kategorie tematyczne Pasieki towarowe ( [ ... ]

Czytaj więcej »
Inne artykuły »