Żywa ściółka w sadzie jako uzupełnienie bazy pożytkowej

W uprawach sadowniczych żywą ściółkę można zdefiniować jako niską lub średniej wysokości roślinę okrywową, którą wprowadza się do sadu, winnicy lub na plantację gatunków jagodowych w celu zabezpieczenia gleby przed zachwaszczeniem.

Taki sposób pielęgnacji gleby jest pracochłonny i trudno go utrzymać w dużych sadach czy na plantacjach towarowych. W mniejszych nasadzeniach, w gospodarstwach agroturystycznych lub w ogrodach przydomowych, jest możliwy i stanowi alternatywę dla stosowania środków chemicznych, ograniczających zachwaszczenie upraw ogrodniczych.

Pasieka nr 76 (sciolka_2009220)
fot.© Krzysztof Kasperek

Właściwie dobrana żywa ściółka spełnia wiele funkcji i może również stanowić dodatkową bazę pożytkową dla owadów pszczołowatych. Roślina okrywowa, z sadowniczego punktu widzenia, powinna w niewielkim stopniu stanowić konkurencję o wodę i składniki pokarmowe przeznaczone dla drzewa lub krzewu owocowego.

Idealna ma płytki system korzeniowy, tworzy niewielką ilość biomasy i skutecznie redukuje zachwaszczenie, natomiast jako gatunek okrywowy, w roli rośliny atrakcyjnej dla pszczół powinna dodatkowo charakteryzować się długim okresem kwitnienia i obfitym nektarowaniem.

Niektóre z dzikich gatunków flory europejskiej oraz roślin uprawnych spełniają zarówno oczekiwania pszczelarza, jak i również sadownika.

Celem artykułu jest opracowanie zestawienia roślin miododajnych i ukazanie możliwości ich wykorzystania jako żywych ściółek w sadzie. Wytypowanie roślin okrywowych przeprowadzono na podstawie badań polowych i przeglądu literatury.

[...] - część treści ukryta, w całości dostępna tylko dla zalogowanych e-Prenumeratorów

Przedstawione w tabeli 2. gatunki roślin zapewniają możliwość wzbogacania pożytków pszczelich oraz poprawy wydajności miodowej. Wysokość gatunku, typ kwiatostanu, barwa kwiatów oraz pokrój tych roślin jest zróżnicowany. Cechy te pozwalają na uwydatnienie bioróżnorodności i naturalistycznego ich wkomponowania w otaczający krajobraz sadu w gospodarstwie agroturystycznym lub ogrodu przydomowego.

Tabela 2. Opis wybranych cech morfologicznych i fenologicznych roślin okrywowych.
GatunekOkres kwitnieniaBarwa kwiatuTyp kwiatostanówWysokość rośliny (cm)Pokrój
Rośliny
Kapusta rzepak (Rzepak ozimy)IV-Vżółtagrono100-150wzniesiony
Koniczyna łąkowaV-IXróżowagłówkado 50rozgałęziony, wzniesiony
Lucerna nerkowataV-IXżółtagrono15-60rozgałęziony, wzniesiony
Komonica zwyczajnaV-IXżółtagronodo 50rozgałęziony, wzniesiony
Chaber bławatekV-IXniebieskakoszyczek20-80Wzniesiony
Lucerna siewnaV-IXżółtagrono30-90rozgałęziony, wzniesiony
Facelia błękitnaV-IXniebieskagronodo 80wzniesiony
Gorczyca białaV-VIIIżółtagronodo 60wzniesiony
Koniczyna białaV-VIbiałagłówkado 45rozgałęziony, wzniesiony
Chaber łąkowyVI-IXfioletowakoszyczekdo 80wzniesiony
Koniczyna perskaVI-IXróżowagłówkado 45rozgałęziony, wzniesiony
Macierzanka piaskowaVI-VIIIróżowagłówka10-30płożący
Gryka zwyczajnaVI-VIIIbiały, jasny różwiecha15-60wzniesiony
Wiesiołek dwuletniVI-VIIIżółtagrono50-100wzniesiony
Wyka siewnaVI-VIIIfioletowagronodo 80rozgałęziony, wzniesiony
Kapusta rzepak (Rzepak jary)VI-VIIIżółtagrono100-150wzniesiony
Ogórecznik lekarskiVI-VIIIniebieskawiechado 60wzniesiony
Żmijowiec zwyczajnyVI-VIIfioletowaskrętekdo 90wzniesiony
Wyka kosmataVI-VIIfioletowagronodo 150rozgałęziony, wzniesiony
Cykoria podróżnikVII-Xniebieskakoszyczek30-120wzniesiony, rozgałęziony
Nostrzyk białyVII-Xbiałagrono30-150rozgałęziony, wzniesiony
Nostrzyk żółtyVII-Xżółtagrono40-100rozgałęziony, wzniesiony
Źródło: Červenka i in. 1990, Jabłoński 2000, Pogorzelec 2006.

Klasyfikacja pożytków

Klasyfikacja pożytków dzieli rośliny ze względu na porę kwitnienia. Wyróżnia się pożytki wczesnowiosenne, wiosenne, letnie, jesienne. W tabeli 2. scharakteryzowano gatunki zielne według okresu kwitnienia, od wcześniej do później kwitnących.

Pasieka nr 76 (sciolka_2009267)
fot.© Krzysztof Kasperek

Wykorzystanie takich roślin w gospodarstwie pasiecznym pozwala zupełnie ograniczyć lub co najmniej złagodzić okresy bezpożytkowe i zapewnia rodzinom pszczelim ciągły dostęp do pokarmu i harmonijny rozwój, a dzięki temu zwiększać też zbiory miodu.

Poza gatunkami sadowniczymi, do najwcześniej kwitnących należy kapusta rzepak (rzepak ozimy), który kwitnie w kwietniu i maju. Za okres szczytu pożytkowego przyjmuje się maj, który nie jest jednak w pełni wykorzystywany przez pszczoły, z racji zbyt małej siły rodzin pszczelich w tym okresie wynikającej z konsekwencji niedostatków pożytków ubiegłorocznych (jesiennych), a także wczesnowiosennych.

W okresie majowym kwitnienie rozpoczynają: koniczyna łąkowa, koniczyna biała, lucerna nerkowata, komonica zwyczajna, chaber bławatek, lucerna siewna, facelia błękitna, gorczyca biała. Bogactwo pokarmu kończy się zwykle w ostatniej dekadzie maja, po przekwitnięciu drzew owocowych, rzepaku ozimego i ogólnie dostępnego, również w murawie upraw sadowniczych, mniszka lekarskiego.

Zanim zaczną kwitnąć rośliny późnowiosenne oraz wczesnoletnie takie jak: malina, kruszyna, robinia akacjowa występują braki pożytkowe powodujące często rojenie się pszczół. Aby podtrzymać nastrój roboczy rodzin pszczelich i uzyskać dobre zbiory miodu stosuje się w tym czasie uzupełnienie bazy roślin miododajnych.

Dobrą alternatywą dla zapewnienia w tym okresie ciągłości pożytkowej jest wprowadzenie do uprawy nostrzyka białego, nostrzyka żółtego, wyki siewnej i cykorii podróżnik. Gatunki te charakteryzują się długim terminem kwitnienia, który może trwać nawet do października.

W pełni lata, natomiast, baza pożytkowa dla pszczół jest dosyć dobrze zapewniona. Kwitną takie rośliny jak chaber łąkowy, koniczyna perska, macierzanka piaskowa, gryka zwyczajna, wiesiołek dwuletni, rzepak jary oraz ogórecznik lekarski i żmijowiec zwyczajny.

[...] - część treści ukryta, w całości dostępna tylko dla zalogowanych e-Prenumeratorów

Przydatność wybranych gatunków

Na ilość i jakość wyprodukowanego pożytku wpływają czynniki klimatyczne, pogodowe, rodzaj i zasobność gleby oraz termin uprawy rośliny miododajnej. Stąd wynikają znaczne różnice w ocenie tej samej rośliny zarówno określające jej wydajność miodową, jak i również stężenie cukrów w nektarze (tab. 3.).

Tabela 3. Charakterystyka żywych ściółek jako pożytków pszczelich
GatunekWydajność miodowa
(kg/ha)
Stężenie cukrów w nektarze (%)Bibliografia
Chaber bławatek350b.d.Pogorzelec 2006
Chaber łąkowy200b.d.Pogorzelec 2006
Cykoria podróżnik15-4646,0-52,0Jabłoński i Kołtowski 2001
Ogórecznik lekarski59-21111,4-77,0Demianowicz i in. 1960, Lipiński 1982
Żmijowiec zwyczajny182-74520,0-76,8Demianowicz i in. 1960, Jabłoński i Kołtowski 2002, Pogorzelec 2006, Chwil i Weryszko-Chmielewska 2011, Kołtowski 2011
Kapusta rzepak(rzepak ozimy, rzepak jary)12-3009,5-65,5Demianowicz i in. 1960, Kołtowski 2001, 2002, 2003, Pogorzelec 2006
Gorczyca biała22-1008,3-76,4Demianowicz i in. 1960, Lipiński 1982, Masierowska 2003, Pogorzelec 2006, Kołtowski 2011
Komonica zwyczajna20-50b.d.Pogorzelec 2006, Kołtowski 2011
Lucerna nerkowata30b.d.Pogorzelec 2006
Lucerna siewna130-200b.d.Lipiński 1982, Pogorzelec 2006
Nostrzyk biały12-680 4,0-6,4Demianowicz i in. 1963, Pogorzelec 2006, Kołtowski 2011
Nostrzyk żółty10-23,56,3-76,0Demianowicz i in. 1963
Koniczyna łąkowa100-326,333,3-57,9Jabłoński 2001, Pogorzelec 2006
Koniczyna biała47,5-10042,3-78,0Demianowicz i in. 1960, Pogorzelec 2006, Kołtowski 2011
Koniczyna perska100-200b.d.Pogorzelec 2006
Wyka kosmata50b.d.Lipiński 1982 (za Wroną 1971)
Facelia błękitna77,5-502 (1130)8,6-75,2Demianowicz i in. 1960, Kołtowski 2011
Macierzanka piaskowa48-14911,2-63,0Demianowicz i in. 1963, Pogorzelec 2006
Gryka zwyczajna80-49435,5-56,0Demianowicz i in. 1960, Racys i Montviliene 2005, Pogorzelec 2006, Kołtowski 2011
b.d. – brak danych
Źródło: opracowanie własne na podstawie przywołanych w tabeli źródeł bibliograficznych.

W wybranej grupie taksonów, przydatnych jako rośliny okrywowe, badania niektórych z nich potwierdziły wysokie stężenie cukru w nektarze. Jak wynika z badań Demianowicz i in., jedną z najwyższych wartości (do 77%) wyróżnia się ogórecznik lekarski.

Nektaruje przez cały dzień, również w niesprzyjających warunkach pogodowych, zapewniając owadom pożywienie. Wysokość ogórecznika lekarskiego nie pozwala go umieścić pod koronami niskopiennych drzew owocowych, które dominują we współczesnych sadach towarowych, a także amatorskich.

Wymaga on uprawy w obecności drzew półpiennych, u których wysokość pnia osiąga co najmniej 60 cm, a niejednokrotnie w ogrodzie lub sadzie przydomowym nawet dochodzi do 1-1,5 m. Wysokoenergetyczny nektar występuje również u koniczyny białej.

Jest on łatwo dostępny dla pszczół. Gatunek ten wykazuje dużą tolerancję na udeptywanie, co może korzystnie wpływać na kondycję żywej ściółki w sadzie przy zastosowaniu jej między rzędami w siewie czystym lub w mieszance z udziałem traw.

Do innych gatunków o wysokocukrowym nektarze należą nostrzyk żółty, gorczyca biała i kapusta rzepak (rzepak ozimy, rzepak jary). Przydatność tych roślin jest również większa w przypadku ich uprawy pod koronami półpiennych drzew lub jako wypełnienie międzyrzędzi w sadzie.

[...] - część treści ukryta, w całości dostępna tylko dla zalogowanych e-Prenumeratorów

Podsumowanie

Przedstawione gatunki są polecane do strefy klimatycznej Polski. Z powodzeniem spełnią swoje funkcje jako rośliny okrywowe w sadach, a równocześnie wzbogacą bazę pożytków pokarmowych dla pszczół i innych owadów zapylających.

Oprócz zabezpieczenia gleby przed zachwaszczeniem, zwiększenia bioróżnorodności upraw i innych funkcji ekologicznych, jakie zapewnia żywa ściółka w sadzie, podkreślić należy również jej walory dekoracyjne.

Powodzenie uprawy drzew owocowych z żywą ściółką wymaga spełnienia dodatkowych warunków. Rośliny okrywowe należy wprowadzić dopiero po kilku latach po założeniu uprawy, aby uniknąć negatywnych skutków konkurencji w młodym sadzie, która ogranicza wzrost drzew i opóźnia ich wejścia w okres owocowania.

Ze względu na obecność owadów pożytecznych należy ograniczyć stosowanie chemicznych środków ochrony roślin, a najlepiej ukierunkować prowadzenie sadu na uprawę ekologiczną.

Iwona Sygutowska,
Anna Pawlikowska,
Agnieszka Cabała,
Marta Czaplicka-Pędzich,
Maria Licznar-Małańczuk
Uniwersytet Przyrodniczy we Wrocławiu

Źródło artykułu: E.M. Szymański (red.) Pszczelarstwo a ochrona pszczół, Wydawca Górnołużyckie Stowarzyszenie Pszczelarzy w Zgorzelcu, Zgorzelec 2015, s. 49-55.

Bibliografia

  • Rynek zbóż w Polsce, Agencja Rynku Rolnego, 2013, s. 3,
  • Chwil M., Struktura nektarników kwiatowych i wartość pszczelarska wybranych gatunków roślin z podrodziny Prunoideae (Rosaceae), Wydawnictwo UP w Lublinie, Lublin 2013, s. 14-18,
  • Chwil M., Weryszko-Chmielewska E., Nectar production and pollen yield of Echium vulgare L. in the climatic conditions of Lublin, [in:] “Acta Scientarium Polonorum”, “Hortorum Cultus” no. 10(3)/2011, pp. 187-196,
  • Červenka M., Ferákova V., Háber M., Kresánek J., Paclová L., Peciar V., Šomšák L., Świat roślin skał i minarełów, Wydawnictwo PWRiL, Warszawa 1990, s. 90-325,
  • Demianowicz Z., Hłyń M., Jabłoński B., Maksymiuk I., Podgórska J., Ruszkowska B., Szklanowska K., Zimna J., Wydajność miodowa ważniejszych roślin miododajnych w warunkach Polski. Część I, [w:] „Pszczelnicze Zeszyty Naukowe” nr 4(2)/1960, s. 87-104,
  • Demianowicz Z., Jabłoński B., Ostrowska W., Szybowski S., Wydajność miodowa ważniejszych roślin miododajnych w warunkach Polski. Część II, [w:] „Pszczelnicze Zeszyty Naukowe” nr 7(2)/1963, s. 95-111,
  • Użytkowanie gruntów, powierzchnia zasiewów i pogłowie zwierząt gospodarskich w 2012 r., Główny Urząd Statystyczny, Warszawa 2012, s. 118,
  • Jabłoński B., Agronomic and beekeeping value of short-tube populations of red clover (Trifolium pratense L.), [in:] “Journal of Apicultural Science” no. 45/2001, p. 42,
  • Jabłoński B. O potrzebie i możliwościach poprawy pożytków pszczelich, Wydawnictwo ISiK, Puławy, 2000, s. 20-50,
  • Jabłoński B., Metodyka badań obfitości nektarowania kwiatów i oceny miododajności roślin, Wydawnictwo ISiK, Skierniewice 2003, s. 1-30,
  • Jabłoński B., Kołtowski Z., Nectar secretion and honey potential of honey-plant growing under Poland’s conditions. Part 12, [in:] “Journal of Apicultural Science” no. 45/2001, p. 32,
  • Jabłoński B., Kołtowski Z., Nectar secretion and honey potential of honey plants growing under Poland’s conditions. Part 13, [in:] “Journal of Apicultural Science” no. 46(1)/2002, p. 27,
  • Kołtowski Z., Beekeeping value and pollination requirements of double-improved cultivars of spring rapeseed (Brassica napus L. var. oleifera Metzger f. annua Thell.), [in:] “Journal of Apicultural Science” no. 45/2001, pp. 69-84,
  • Kołtowski Z., Beekeeping value of recently cultivated winter rapeseed cultivars, [in:] “Journal of Apicultural Science” no. 46(2)/2002, pp. 23-33,
  • Kołtowski Z., Abundance of nectar secretion and pollen production by polish hybrid composite cultivars of rapeseed, [in:] “Journal of Apicultural Science” no. 47(2)/2003, pp. 133-138,
  • Kołtowski Z., Dobre pożytki pszczele kluczem do wysokich zbiorów miodu w pasiece, [w:] Materiały konferencyjne z II Lubelskiej Konferencji Pszczelarskiej. Aktualne problemy nowoczesnego pszczelarstwa, Pszczela Wola 21-23.01.2011, s. 48-60,
  • Licznar-Małańczuk M., Zastosowanie żywych ściółek w rzędach drzew jabłoni jako alternatywnego sposobu pielęgnacji gleby w rzędach drzew jabłoni, Wydawnictwo UP we Wrocławiu, Wrocław 2012, s. 10-13, 103-104, 123-130,
  • Lipiński M., Pożytki pszczele, Wydawnictwo PWRiL, Warszawa 1982, s. 454,
  • Masierowska M.L., Floral nectaries and nectar production in brown mustard (Brassica juncea) and white mustard (Sinapis alba) (Brassicaceae), [in:] “Plant Systematics and Evolution” no. 238/2003, p. 103,
  • Pogorzelec M., Rośliny miododajne. Wydawnictwo Sądecki Bartnik, Nowy Sącz 2006, s. 16-116,
  • Racys J., Montviliene R., Effect of bees-pollinators in buckwheat (Fagopyrum esculentum Moench) crops, [in:] “Journal of Apicultural Science” no. 49(1)/2005, p. 50.

Artykuł "Żywa ściółka w sadzie jako uzupełnienie bazy pożytkowej" ukazał się w "Pasiece" nr 2/2016, str. 35. Nie powiązano z nim innych publikacji.


Czasopismo dla pszczelarzy z pasją - Pasieka
Zamów czasopismo
"Pasieka" do domu

Ocena użytkowników: 5 / 5

Gwiazdka aktywnaGwiazdka aktywnaGwiazdka aktywnaGwiazdka aktywnaGwiazdka aktywna
 

Co w trawie piszczy...

Nabór na Kwalifikacyjne Kursy Zawodowe dla Dorosły...
Nabór na Kwalifikacyjne Kursy Zawodowe dla Dorosłych

Zespół Szkół im. Leokadii Bergerowej w Płocku ogłasza nabór na Kwalifikacyjne Kursy Zawodowe dla Dorosłych dające uprawnienia do prowadzenia gospodarstwa rolniczego i pszczelarskiego 1. RL [ ... ]

Czytaj więcej »
Pasieka poleca film „Łowcy miodu”
Pasieka poleca film „Łowcy miodu”

Pasieka poleca film „Łowcy miodu” „Łowcy miodu”
Scenariusz i reż. Krystian Matysek
Muzyka: Rafał Rozmus
Montaż: Jarosław Barzan
Produkcja: Dorota Roszkowska (Arkana)
W kinach od  [ ... ]

Czytaj więcej »
Konkurs foto
Konkurs foto

Konkurs foto Z obiektywem w pasiece 2016 Pasieka zaprasza fotografików amatorów i profesjonalistów do udziału w konkursie fotograficznym Kategorie tematyczne Pasieki towarowe ( [ ... ]

Czytaj więcej »
Inne artykuły »