Z artykułu dowiesz się m.in.:
- jak przebiegały obchody Roku Dzierżonowskiego i Ogólnopolskich Dni Pszczelarza w Kluczborku;
- jakie odkrycia ks. Jana Dzierżona zrewolucjonizowały światową gospodarkę pasieczną;
- co najnowsza wiedza naukowa wnosi w walkę z warrozą, zgnilcem oraz w badanie jakości miodu.
Kluczbork stolicą polskiego pszczelarstwa.
Relacja z Ogólnopolskich Dni Pszczelarza 2026
Kluczbork od miesięcy przygotowywał się do roli gospodarza jednego z najważniejszych wydarzeń w polskim środowisku pszczelarskim. Zapowiedzi i kolejne informacje o wydarzeniu regularnie pojawiały się między innymi w mediach społecznościowych. Wybór właśnie tego miasta na gospodarza Ogólnopolskich Dni Pszczelarza nie był przypadkowy. Kluczbork od wielu lat buduje swoją tożsamość wokół ks. dr. Jana Dzierżona. Rok 2026, obchodzony pod hasłem „Roku Dzierżonowskiego”, stworzył ku temu szczególną okazję, przyciągając do miasta pszczelarzy, przedstawicieli organizacji branżowych, naukowców, wystawców oraz gości zagranicznych. Ogólnopolskie Dni Pszczelarza odbyły się tu w dniach 4–6 września i zostały połączone z Dożynkami Wojewódzkimi.
Kluczbork- miasto z pszczelarską tradycją
Historia Kluczborka sięga XIII wieku. Już w 1252 roku historyczne zapiski wspominają o osadzie określanej jako Cruceburch, a w 1253 roku książę wrocławski Henryk III zezwolił zakonowi Krzyżowców z Czerwoną Gwiazdą na lokację miasta na prawie niemieckim. Po II wojnie światowej przyjęto spolszczoną nazwę Kluczbork.
Szczególne miejsce Kluczborka na pszczelarskiej mapie Polski wiąże się przede wszystkim z osobą ks. dr. Jana Dzierżona, jednego z najwybitniejszych badaczy biologii pszczoły miodnej i reformatorów gospodarki pasiecznej. Sercem tej tradycji jest dziś Muzeum im. Jana Dzierżona w Kluczborku. Placówka rozpoczęła działalność w 1959 roku jako oddział Muzeum Śląska Opolskiego w Opolu, a z czasem została przekształcona w muzeum regionalne. Jej siedziba sama w sobie stanowi interesujący zabytek. Budynek powstał w miejscu dawnego założenia zamkowego, a jego fundamenty i przyziemie wiążą się z dawnymi murami obronnymi miasta. Przylegająca do muzeum dawna wieża zamkowa została w 1907 roku przebudowana na wieżę ciśnień. Stała ekspozycja „Pszczelarstwo dawne i nowe” pozwala prześledzić rozwój gospodarki pasiecznej od najdawniejszych czasów po współczesność. Jednym z jej najcenniejszych eksponatów jest tzw. barć odrzańska, fragment drzewa bartnego wydobyty z dna Odry i datowany na X wiek, należący do najstarszych zabytków pszczelarskich w Polsce i Europie. W zbiorach znajdują się także ule pniowe, słomiane i figuralne, dawne narzędzia pszczelarskie oraz wyjątkowe pamiątki po Dzierżonie, w tym ule pochodzące z jego pasiek w Łowkowicach i Karłowicach. Co ciekawe, położony na Dolnym Śląsku Dzierżoniów otrzymał swoją obecną nazwę dopiero w 1946 roku. Nazwą miasta uhonorowano właśnie Jana Dzierżona, mimo że uczony nie był związany z tamtejszą ziemią.
Pszczelarskie dziedzictwo nie pozostaje w Kluczborku zamknięte wyłącznie w muzealnych gablotach. W ostatnich latach miasto świadomie rozwija swoją promocję pod hasłem „Kluczbork miodem płynący”. Szczególnie dobrze widać to w przestrzeni publicznej. Z okazji 770-lecia miasta w 2023 roku przed ratuszem pojawiła się pierwsza mosiężna pszczółka - Herold, autorstwa lokalnego artysty Andrzeja Czyczyło. Pomysł od początku nawiązywał do wrocławskich krasnali - kolejne pszczele figurki miały tworzyć charakterystyczny miejski szlak.
Druga figura, pszczoła-strażniczka, została zaprezentowana 26 października 2024 r. przed Muzeum im. Jana Dzierżona. Pszczółka ubrana w symboliczną zbroję i trzymająca klucze do miasta. Kolejna figurka dołączyła do miejskiego szlaku 5 września 2026 r., podczas Ogólnopolskich Dni Pszczelarza. Odsłonięto ją przy pomniku ks. dr. J. Dzierżona przy ul. Byczyńskiej, dodatkowo podkreślając pszczelarski charakter Roku Dzierżonowskiego.
W Parku Dzierżona, z okazji jubileuszu 770-lecia miasta, powstał mural „Kluczbork w kolorach miodu”. Pszczelarskie motywy można dziś odnaleźć w różnych częściach miasta – na muralach, rzeźbach, wystawach i elementach miejskiej promocji. Dzięki temu tradycja związana z Dzierżonem nie jest jedynie wspomnieniem historycznym, lecz stała się rozpoznawalnym elementem tożsamości Kluczborka.
Ogólnopolskie Dni Pszczelarza mają znacznie dłuższą historię. Decyzją Zarządu Głównego Polskiego Związku Pszczelarskiego pierwsze Ogólnopolskie Dni Pszczelarza odbyły się w dniach 25–26 września 1982 r. w Toruniu. Od tego czasu wydarzenie ma charakter wędrowny, a jego kolejne edycje organizowane są w różnych częściach kraju. W 2024 r. XL Ogólnopolskie Dni Pszczelarza gościł Rogów, a w 2025 roku XLI edycję zorganizowano w Przemkowie. Dla Kluczborka rok 2026 miał jednak wymiar szczególny istotny. Przypadała w nim 215. rocznica urodzin i 120. rocznica śmierci ks. Jana Dzierżona, a także 45 lat od odsłonięcia jego pomnika przy ul. Byczyńskiej. Monument autorstwa Augustyna Dyrdy odsłonięto 20 września 1981 roku z inicjatywy środowiska pszczelarskiego. Trudno więc wyobrazić sobie bardziej symboliczne miejsce i moment dla ogólnopolskiego święta pszczelarzy.
Ks. dr Jan Dzierżon- historia i jego zasługi dla pszczelarstwa
Sylwetkę ks. dr. Jana Dzierżona oraz znaczenie jego odkryć dla rozwoju współczesnego pszczelarstwa przybliżył podczas jednej z prelekcji dr Stanisław Szynkowski. W Roku Dzierżonowskim wystąpienie miało szczególny wymiar. Pozwalało bowiem spojrzeć na patrona obchodów nie tylko jako na postać historyczną silnie związaną z ziemią kluczborską, ale przede wszystkim jako na obserwatora biologii pszczoły miodnej, eksperymentatora i praktyka, którego zasługi wywarły wpływ na dyskurs naukowy i metody gospodarki pasiecznej.
Jan Dzierżon był duchownym, ale równocześnie pszczelarzem i obserwatorem przyrody. Prowadząc pasiekę, łączył praktykę z podejściem, które z dzisiejszej perspektywy można określić jako eksperymentalne. Studiował dostępną literaturę i formułował wnioski na podstawie własnych wieloletnich obserwacji. Szczególne miejsce w jego zainteresowaniach zajmowała szeroko pojęta biologia rodziny pszczelej, zwłaszcza aspekt rozmnażania. Wykazał, że trutnie rozwijają się z niezapłodnionych jaj, natomiast robotnice i matki pszczele powstają w wyniku procesu zapłodnienia. Było to wyjaśnienie zjawiska partenogenezy, czyli dzieworództwa, które stało się jednym z najważniejszych punktów w historii badań. Nowa teoria nie od razu spotkała się z powszechną akceptacją. Dzierżon konsekwentnie poszukiwał kolejnych argumentów przemawiających za jej słusznością. Jego ustalenia były następnie poddawane niezależnej weryfikacji przez innych badaczy. W 1856 roku obserwacje dotyczące partenogenezy potwierdziły badania zoologów Karla Theodora Ernsta von Siebolda i Rudolfa Leuckarta. Pokazuje to, że działalność Dzierżona wykraczała poza praktyczne pszczelarstwo i wpisywała się w rozwijające się w XIX wieku nauki przyrodnicze. Równie ważnym obszarem jego pracy było doskonalenie konstrukcji ula. Po dużych stratach rodzin pszczelich podczas zimy 1836/1837, Dzierżon rozpoczął prace nad własnym ulem skrzynkowym. Wprowadził między innymi wyjmowane listewki tzw. snozy stanowiące podstawę do budowy plastrów. Dzięki temu pszczelarz uzyskiwał łatwiejszy dostęp do wnętrza gniazda i mógł kontrolować poszczególne plastry bez konieczności niszczenia całej zabudowy. Rozwiązanie to ułatwiało również prowadzenie prac pasiecznych i miodobranie.
Dzierżon przez kolejne lata modyfikował swoje konstrukcje, zmieniał ich wymiary i układ wewnętrzny, a także opracowywał ule przeznaczone dla kilku rodzin. Tak zwane „dzierżony” szybko zdobywały popularność, a przedstawiane przez niego rozwiązania były doskonalone przez kolejnych pszczelarzy. Szczególnie ważna okazała się sama idea ruchomej zabudowy ula, która stała się jednym z etapów prowadzących do powstania późniejszych konstrukcji ramkowych.
Do najważniejszych osiągnięć i obszarów działalności ks. dr. J. Dzierżona można zaliczyć:
- sformułowanie teorii partenogenezy u pszczół – wykazanie, że trutnie rozwijają się z jaj niezapłodnionych, natomiast samice z jaj zapłodnionych;
- udoskonalenie konstrukcji ula i zastosowanie wyjmowanych snoz umożliwiających łatwiejszą gospodarkę plastrami;
- ruchoma zabudowa gniazda, która stała się podstawą dalszych udoskonaleń konstrukcji uli;
- popularyzacja wiedzy pszczelarskiej poprzez książki, artykuły, działalność organizacyjną i wymianę doświadczeń z innymi pszczelarzami.
Istotne jest przy tym, że Dzierżon nie ograniczał swojej działalności do obserwacji i eksperymentów. Jako duchowny, wyniki swoich prac szeroko popularyzował, publikując książki i artykuły, które były tłumaczone i rozpowszechniane poza granicami kraju. Wiele jego konstrukcji zostało później rozwiniętych lub zastąpionych nowocześniejszymi, jednak idee, które zapoczątkował, pozostały istotnym elementem historii nowoczesnego pszczelarstwa.
Kalendarium obchodów
Pierwszy dzień Ogólnopolskich Dni Pszczelarza rozpoczął się od wydarzeń skierowanych przede wszystkim do najmłodszych uczestników. Od godziny 10:00 na miejskim stadionie odbył się „Pszczeli Uniwersytet”, którego program obejmował edukację z warsztatami. Dzieci mogły poznać podstawowe informacje dotyczące życia pszczoły miodnej, organizacji rodziny pszczelej oraz znaczenia owadów zapylających dla środowiska. Zajęcia miały również przybliżyć specyfikę pracy pszczelarza i pokazać, że pszczelarstwo to nie tylko pozyskiwanie miodu. W godzinach popołudniowych w kinie „Bajka” odbył się panel naukowy. Tematyka poszczególnych wystąpień została szerzej przedstawiona w dalszej części artykułu.
W tym samym czasie w Parku Miejskim trwał program artystyczny z udziałem lokalnych zespołów, grup tanecznych oraz przedstawicieli środowisk działających w regionie. Odbył się również pokaz kulinarny „Miód w kuchni”, prowadzony przez Karola Okrasę. Jednym z wydarzeń nawiązujących bezpośrednio do postaci patrona obchodów był także plenerowy spektakl „Dzierżon 2.0”. Widowisko odwoływało się do życia i dorobku ks. Jana Dzierżona.
Złożenie kwiatów przy pomniku ks. dr. Jana Dzierżona
Szczególnie podniosły charakter miało złożenie kwiatów przy pomniku ks. dr. J. Dzierżona. W sobotnich uroczystościach uczestniczyli przedstawiciele ogólnopolskich i regionalnych organizacji pszczelarskich, władz samorządowych oraz instytucji związanych z rolnictwem i jakością produktów spożywczych. Wśród zaproszonych gości byli m.in. prezydent Polskiego Związku Pszczelarskiego Krzysztof Witwicki, prezes Wojewódzkiego Związku Pszczelarzy w Opolu Antoni Ożóg oraz Opolski Wojewódzki Inspektor Jakości Handlowej Artykułów Rolno-Spożywczych Dorota Szyra. W uroczystości uczestniczyli również przedstawiciele lokalnych organizacji pszczelarskich, władz samorządowych oraz instytucji współpracujących ze środowiskiem pszczelarskim. Delegacje złożyły kwiaty, oddając hołd badaczowi. Jak już wcześniej wspominano, symbolicznym wydarzeniem było odsłonięcie kolejnej kluczborskiej pszczółki, rzeźby nawiązującej do pszczelarskiej historii miasta oraz postaci Dzierżona. Po zakończeniu uroczystości, uformował się pochód z pocztami sztandarowymi. Przy dźwiękach orkiestry dętej uczestnicy przeszli ulicami Kluczborka do kościoła pw. Matki Bożej Wspomożenia Wiernych. Odprawiono tam uroczystą Mszę Świętą w intencji pszczelarzy.
Następnie główna część obchodów kontynuowana była na stadionie miejskim, gdzie odbyło się oficjalne otwarcie Ogólnopolskich Dni Pszczelarza. Ważnym elementem uroczystości było wręczenie nagród i wyróżnień osobom oraz instytucjom szczególnie zaangażowanym w rozwój polskiego pszczelarstwa. Wśród nich znalazły się statuetki „Złotej Pszczoły”, przyznane za działalność na rzecz innowacyjności, edukacji, popularyzacji wiedzy, osiągnięć naukowych oraz wdrażania nowoczesnych rozwiązań wspierających zdrowie rodzin pszczelich. Rozstrzygnięto również konkurs „Najlepszy Miód”, w którym oceniano jakość zgłoszonych produktów pszczelich. Dalsza część miała już bardziej integracyjny i rozrywkowy charakter. Na scenie wystąpiły orkiestry dęte oraz lokalne zespoły artystyczne, a wieczorem publiczność bawiła się przy muzyce kapeli folkowej. Sobotni program zakończyła wspólna zabawa taneczna.
Niedzielny program koncentrował się wokół Dożynek Wojewódzkich. Uroczysta gala stała się okazją do podsumowania tegorocznego Święta Plonów, uhonorowania osób zaangażowanych w rozwój regionu oraz rozstrzygnięcia konkursów na najpiękniejsze stroiki dożynkowe. Całości towarzyszyły występy artystyczne, taneczne i muzyczne skierowane do mieszkańców oraz gości wydarzenia.
Panel naukowy
W ramach Ogólnopolskiego Dnia Pszczelarza w Kinie „Bajka” odbył się panel naukowy. Naukowcy przedstawili aktualne zagadnienia związane ze zdrowiem pszczół, nowoczesnymi metodami ograniczania chorób i pasożytów oraz jakością produktów pszczelich. Wykłady łączyły wiedzę naukową z praktycznymi rozwiązaniami, które mogą znaleźć zastosowanie bezpośrednio w gospodarce pasiecznej.
Prof. dr hab. Krzysztof Olszewski omówił biotechniczne metody ograniczania Varroa destructor, ze szczególnym uwzględnieniem okresowego przerywania wychowu czerwiu poprzez izolację matek. Przedstawił różne rozwiązania oraz możliwości łączenia tej metody z zabiegami przeciwroztoczowymi.
Prof. dr hab. Mariusz Gagoś zwrócił uwagę na znaczenie zachowań higienicznych w ograniczaniu chorób bakteryjny, grzybiczych i wirusowych oraz zwalczaniu dręcza pszczelego. Omówił również możliwości wspierania kondycji pszczół preparatami opartymi na związkach pochodzenia naturalnego.
Dr hab. Izabela Jasicka-Misiak, prof. UO, przybliżyła problematykę jakości i autentyczności miodu. Wskazała na znaczenie określania jego pochodzenia botanicznego i geograficznego oraz porównała klasyczną analizę pyłkową z nowoczesnymi metodami instrumentalnymi wykorzystywanymi do określania odmianowości miodów.
Dr Piotr Nowotnik przedstawił aktualne kierunki zwalczania zgnilca amerykańskiego. Szczególną uwagę poświęcił biologicznym metodom ograniczania Paenibacillus larvae, w tym wykorzystaniu mikroorganizmów probiotycznych i ich metabolitów jako uzupełnienia profilaktyki oraz bioasekuracji w pasiekach.
Prof. dr hab. n. farm. Paweł Ramos przedstawił biologiczne właściwości wybranych produktów pszczelich. Zwrócił uwagę, że aktywność przeciwutleniająca propolisu i miodu zależy nie tylko od składu, ale także od warunków przetwarzania i przechowywania.
Dr hab. n. med. Agata Kabała-Dzik, prof. SUM, omówiła wyniki badań nad potencjalnym przeciwnowotworowym działaniem propolisu i jego wybranych składników, m.in. estru fenetylowego kwasu kawowego oraz flawonoidów. Przedstawione doświadczenia wskazują na ich wpływ m.in. na proliferację i apoptozę komórek nowotworowych. Jednocześnie badaczka wyraźnie zaznaczyła, że większość dotychczasowych wyników pochodzi z badań in vitro i wymaga dalszego potwierdzenia przed ewentualnym zastosowaniem klinicznym.
Dr inż. Radosław Dzik zaprezentował możliwości wykorzystania sztucznej inteligencji, modelowania matematycznego w badaniach nad biologiczną aktywnością składników produktów pszczelich. Podkreślono, że takie modele nie zastępują badań laboratoryjnych i klinicznych, lecz mogą znacząco wspierać projektowanie kolejnych doświadczeń.
Dr inż. Wiesław Londzin zwrócił uwagę na znaczenie polifenoli obecnych w miodzie, propolisie, pierzdze i pyłku kwiatowym zarówno dla zdrowia człowieka, jak i kondycji pszczół. Związki te wykazują przede wszystkim działanie przeciwutleniające, a u pszczół mogą wspierać m.in. odporność, funkcjonowanie mikrobiomu jelitowego i zdolność neutralizacji toksyn.
Prof. dr hab. Zbigniew Kołtowski omówił znaczenie roślin miododajnych oraz różnorodności pożytków dla funkcjonowania rodzin pszczelich. Podkreślił, że baza pożytkowa powinna zapewniać możliwie ciągły i zróżnicowany dostęp zarówno do nektaru, jak i pyłku, a wielkość pasieki powinna być dostosowana do rzeczywistych zasobów pokarmowych. Szczególne znaczenie ma ograniczanie okresów bezpożytkowych poprzez zwiększanie różnorodności gatunkowej roślin oraz wzbogacanie krajobrazu nawet niewielkimi powierzchniami roślin pożytkowych. Nie ulega wątpliwości, że takie działania przynoszą korzyści nie tylko pszczole miodnej, ale również dzikim zapylaczom, wspierając stabilność całego ekosystemu. Zwrócono również uwagę, że dobra baza pożytkowa przekłada się bezpośrednio na rozwój rodzin, kondycję robotnic oraz wydajność pyłkową i miodową. Tematyka ta pozostaje obecnie jednym z ważnych kierunków badań nad ekologią zapylaczy i jest intensywnie rozwijana przez zespoły naukowe analizujące zależności między bazą pożytkową a kondycją rodzin pszczelich.
Natalia Jakubus („Pszczelara”) przedstawiła temat roli pszczół w przyrodzie oraz znaczenia produktów pszczelich. Prelekcja miała charakter popularnonaukowy i edukacyjny, oparty na praktycznych przykładach i doświadczeniach związanych z prowadzeniem warsztatów.
Wspólnym elementem większości wykładów było praktyczne przełożenie wiedzy naukowej na praktykę pszczelarską. Prelegenci nie ograniczali się jedynie do prezentowania wyników badań, ale wskazywali, w jaki sposób aktualna wiedza może pomagać w podejmowaniu decyzji dotyczących zdrowia rodzin pszczelich, ochrony przed chorobami, zapewnienia odpowiednich pożytków czy jakości produktów pszczelich. Co ciekawe, przekaz wielu wystąpień wykraczał poza grono doświadczonych pszczelarzy. Prelegenci starali się mówić o nauce w sposób przystępny i angażujący, tak aby zainteresować również młodych, osoby dopiero rozpoczynające przygodę z pszczelarstwem. Dzięki temu panel, poza wymiarem naukowym, pełnił również ważną funkcję edukacyjną i popularyzatorską.
W czasach powszechnego dostępu do informacji szczególnego znaczenia nabiera umiejętność właściwego korzystania z wiedzy, jej weryfikowania i odróżniania informacji rzetelnych od niesprawdzonych. Pszczelarze, jako osoby bezpośrednio związane z przyrodą i obserwujące zachodzące w niej zmiany, mogą odgrywać ważną rolę w przekazywaniu wiedzy dla młodszych kolegów.
Udział w wydarzeniu i opracowanie relacji:
dr Maciej Bryś
