Tladianta zwodna – pnącze tworzące w kwiatach tłusty olej, a nie nektar

Z artykułu dowiesz się m.in.:

• czy tladianta występuje w Europie i w Polsce;
• czy jest atrakcyjna dla pszczoły miodnej;
• jaka jest strategia rozmnażania tej rośliny i czy może być inwazyjna.

Tladianta zwodna – pnącze tworzące w kwiatach tłusty olej, a nie nektar

W niniejszym artykule opowiemy o roślinie, która nie jest dla pszczoły miodnej atrakcyjna, ale wyróżnia się biologią zapylania. Charakteryzuje ją niezwykłe przystosowanie tylko do jednej wyspecjalizowanej grupy pszczół oleistych, np. Ctenoplectra cornuta i C. davidi, których nie ma w Europie. Ich pokarmem jest nie nektar, a jedynie pyłek oraz tłusty olej znajdujący się w kwiatach. Jeśli zainteresował Was ten temat, zapraszamy do lektury.

Tladianta zwodna (Thladiantha dubia Bunge) pochodzi z Azji Wschodniej. W swoim naturalnym zasięgu rośnie na obrzeżach lasów i dolinach na wysokości 300–1800 m n.p.m. w chińskich prowincjach: Gansu, Hebei, Heilongjiang, Jilin, Liaoning, Ningxia, Shaanxi, Shandong, Shanxi i północnym Sichuanie. Pochodzi również z Korei i została wprowadzona do Japonii. Roślina ta występuje również jako uciekinierka z upraw w Europie i Ameryce Północnej. Jest niezwykle ozdobna i czasem bywa spotykana z ogrodach (Fot. 1). Potocznie nazywa się ją u nas „ziemniaczką sercowatą” – z powodu tworzenia podobnych do ziemniaków bulw (Fot. 2) i sercowatego kształtu liści (Fot. 3). Tladianta rośnie także dziko w Polsce, ale na rozproszonych stanowiskach. Najczęściej spotyka się ją na Lubelszczyźnie [Zając i Zając 2001]. To okazałe, wieloletnie pnącze tworzy pędy do 6 m długości i rozrasta się szeroko dzięki podziemnym rozłogom, porastając gęsto rozległe połacie. Ciekawe, że często sprawia wrażenie „wędrującej po ogrodzie”, bo z roku na rok potrafi porastać nowe miejsca – nie zawsze trzyma się jednego – jakby szukając sobie dogodnego lokum. Gdy go już znajdzie, to potrafi stworzyć prawdziwy busz (Fot. 4). Thladiantha dubia znana jest od dawna w Europie i jest szeroko opisana w europejskiej literaturze ogrodniczej i botanicznej [Schischkin i Bobrov 1957; Tutin i in. 1968; Hejny i Slavik 1990; Tzvelev 1996; Rutkowski 1998; Zając i Zając 2001; Cullen i in. 2011; Tokarska-Guzik i in. 2012].

[...] - część treści ukryta, w całości dostępna tylko dla zalogowanych e-Prenumeratorów

By roślina wytworzyła w pełni wyrośnięte owoce, musielibyśmy zapylić jej kwiaty ręcznie (co nie jest trudne). Co ciekawe, miąższ owoców ziemniaczki jest jadalny, ale wymaga dość długiego gotowania (2–3 godziny), żeby zneutralizować w nim „pikantny” smak. Piszemy „pikantny” w cudzysłowie nie przypadkiem, bo nie chodzi tu o zawartość jakiejś substancji typu kapsaicyna (obecna w papryczkach) itp. Wygląda na to, że jedzenie dużej ilości surowych owoców tladianty powoduje uszkodzenia mechaniczne, bo po prosty zaczyna piec gardło, język i nawet pojawiają się drobne krwawienia. Niemniej gotowany sok owocowy wydaje się bezpieczny i jest naprawdę smaczny. Przypomina nieco aromatem pomarańczę i dynię (tladianta jest krewniakiem tej ostatniej). Z owoców ziemniaczki można robić różne przetwory (kompoty, sorbety, powidła, wina itp.). Różne źródła podają też, że spożywane były także żółtawe, przypominające wyglądem podłużne ziemniaki, bulwy ziemniaczki. Prawdopodobnie należy je jednak odpowiednio spreparować przed spożyciem. Nie próbowaliśmy tego, lecz przypuszczamy, że potrzebne jest poszatkowanie bulw, wymoczenie ich (by wypłukać toksyny) i gruntowne ugotowanie [Szymański i Ziółkowska 2023].

[...] - część treści ukryta, w całości dostępna tylko dla zalogowanych e-Prenumeratorów

Dość rzadko obserwowaliśmy zwykłą pszczołę miodną odwiedzającą kwiaty tladianty zwodnej – być może owady te czasem kusi pyłek, którego w kwiatach roślin męskich jest naprawdę sporo. Ale nie jest to pewne – całkiem możliwe, że zapylacze są bardziej wabione „apetycznym” wyglądem kwiatów, ale po wizycie w nich, oblepione tłustym olejem, uciekają z niesmakiem. Czasem obserwuje się wabienie owadów tylko atrakcyjnym wyglądem kwiatów, np. u storczykowatych, ale w przypadku tladianty niestety owady spotyka nie tylko rozczarowanie, ale i „przykra niespodzianka”. Przynajmniej takie są nasze przypuszczenia. Tladiantę uprawiamy od ok. 20 lat i od dawna wiemy o tej niezwykle ciekawej zależności między nią i wyspecjalizowanymi w jej zapylaniu owadami, ale niestety niewiele jest badań dotyczących tego zagadnienia. Być może nasz artykuł zachęci jakiegoś entomologa albo ekologa do zgłębienia tego tematu.

[...] - część treści ukryta, w całości dostępna tylko dla zalogowanych e-Prenumeratorów

Dr Wojciech M. Szymański i mgr Iwona Ziółkowska
„Odkrywcy Natury – Iwona i Wojtek”
Email.: Ten adres pocztowy jest chroniony przed spamowaniem. Aby go zobaczyć, konieczne jest włączenie w przeglądarce obsługi JavaScript.

Literatura:

• Buchmann S. L. 1987. The Ecology of Oil Flowers and their Bees. Annual Review of Ecology and Systematics. Vol. 18, pp. 343-369.
• Cullen J., Knees S.G., Cubey, H.S., 2011 — The European Garden Flora Flowering Plants Vol. IV
• eFloras (2008). Published on the Internet http://www.efloras.org [accessed 02 August 2017] Missouri Botanical Garden, St. Louis, MO & Harvard University Herbaria, Cambridge, MA.
• Hejny, S., Slavik, B., 1990 — Květena České Republiky 2
• Rutkowski L., 1998 — Klucz do oznaczania roślin naczyniowych Polski niżowej.
• Schischkin B.K., Bobrov E.G., 1957 — Flora URSS Vol.24
• Szymański W.M., Ziółkowska I. 2023. W 80 „chwastów” dookoła Polski, czyli wirtualna podróż w poszukiwaniu zapomnianych smaków, leków i kosmetyków. Bookplan.
• Tokarska-Guzik B., Dajdok Z., Zając M. i A., Urbisz A., Danielewicz W., Hołdyyński CZ. (2012) — Rośliny obcego pochodzenia w Polsce ze szczególnym uwzględnieniem gatunków inwazyjnych
• Tutin T.G. i in.., 1968 — Flora Europaea. Vol. 2.
• Tzvelev N.N., 1996 — Flora Europae Orientalis. Vol.9.
• Zającx, A., Zając, M. (Eds.), 2001 — Atlas rozmieszczenia roślin naczyniowych w Polsce. - Distribution Atlas of Vascular Plants in Poland.

Zamów prenumeratę czasopisma "Pasieka"