fbpx

NEWS:

Odkrycia Jana Dzierżona


Rok 2006, ogłoszony dla uczczenia setnej rocznicy śmierci wielkiego pszczelarza rokiem Dzierżonowskim, jest okazją do dyskusji, podsumowań i przypomnienia jego wkładu do europejskiej i światowej apidologii i pszczelarstwa.

Ważniejsze jego odkrycia dotyczące między innymi partenogenezy i zachowania się pszczół, konstrukcji uli o ruchomej zabudowie czy też prowadzenia pasieki są na ogół znane i doceniane wśród naukowców i pszczelarzy. Jednak w społeczeństwie, głównie wśród młodzieży, wiedza na ten temat przedstawia się znacznie skromniej, toteż wymaga ustawicznego upowszechniania i popularyzacji.


Jan Dzierżon (1811-1906).
Portret olejny pędzla Stefana
Dylewskiego. Zbiory Muzeum
w Kluczborku
(fot. J.Węclewski)

Prześledźmy zatem najważniejsze z odkryć Dzierżona, które w sposób trwały przyczyniły się do rozwoju wiedzy o pszczołach i do dziś nie straciły na swej aktualności.

1. Odkrycie partenogenezy (dzieworództwa) pszczół

Mimo że zjawisko to polegające na rozmnażaniu się bez udziału samców, tj. wydawaniu potomstwa z niezapłodnionych jaj, było stwierdzone już wcześniej u niektórych gatunków zwierząt i u przedstawicieli innych grup stawonogów (np. mszyce, niektóre roztocze) to jego odkrycie przez Dzierżona u pszczół stało się rewelacją w świecie naukowym i pszczelarskim. Jak to często bywa, miało ono charakter przypadkowy.

Z relacji Dzierżona wynika bowiem, że...

[...] - część treści ukryta, w całości dostępna tylko dla zalogowanych e-Prenumeratorów

2. Obserwacje lotów godowych i składania jaj przez matki unasienione, czerwienia matek nieunasienionych, strutowiałych i robotnic, tzw. trutówek, oraz inne spostrzeżenia dotyczące biologii i zachowania się pszczół

Okrycie przez Dzierżona partenogenezy i udowodnienie, że nieunasienione matki, w przeciwieństwie do unasienionych, z których jaj mogą rozwijać się wszystkie trzy postacie pszczół dorosłych (robotnice, matki, trutnie), czerwią „na trutnie” było dla niego inspiracją do dalszych badań. W ich wyniku zaobserwował on, że młode matki opuszczają ule i udają się na lot godowy, w czasie którego następuje kopulacja.

Odbywa się ona w powietrzu na odpowiedniej wysokości i biorą w niej udział trutnie pochodzące z różnych pni i pasiek, co sprzyja naturalnej konkurencji samców i pozytywnej selekcji. Ten dobór naturalny zapobiega chowowi wsobnemu i wyradzaniu się pszczół oraz sprawia, że z matkami łączą się najsilniejsze, w pełni dojrzałe i najlepiej wykształcone samce, które przekazują potomstwu najlepsze cechy gatunku.

Dzierżon zaobserwował...

[...] - część treści ukryta, w całości dostępna tylko dla zalogowanych e-Prenumeratorów

3. Hodowla i obserwacje pszczół włoskich i wykorzystywanie ich w eksperymentach biologicznych

W 1853 roku Dzierżon otrzymał z Towarzystwa Rolniczego w Wiedniu dwa roje pszczół włoskich, które rozmnożył w swojej pasiece, a następnie ich rodziny i matki sprzedawał innym pszczelarzom. Pozwoliło to porównać je z pszczołami miejscowymi i dokładnie poznać ich wady i zalety, a także docenić na ich tle wartość pszczół rasy krajowej. Opinie pszczelarzy o pszczołach włoskich były zróżnicowane, a niekiedy nawet bardzo kontrowersyjne.

Niezależnie jednak od tego...

[...] - część treści ukryta, w całości dostępna tylko dla zalogowanych e-Prenumeratorów

4. Ustalenie pochodzenia mleczka pszczelego i wiedza na temat diety rozwijających się różnych postaci (kast) pszczół

Obserwacje Dzierżona dotyczące pochodzenia i znaczenia mleczka pszczelego w odżywianiu się pszczół były zgodne z wynikami późniejszych i obecnych badań naukowych. Stwierdził on, że mleczko pszczele jest wytwarzane jako wydzielina gruczołów gardzielowych pszczół i używane przez robotnice karmicielki jako pokarm dla wszystkich larw pszczelich w czasie pierwszych 3 dni po ich wylęgu.

Później jednak, w miarę upływu czasu, pokarm larw ulega znacznemu zróżnicowaniu. Larwy mateczne pielęgnowane przez pszczoły karmicielki odżywiane są przez nie obficie mleczkiem pszczelim przez cały czas ich rozwoju osobniczego, natomiast innym mleczko podawane jest jedynie na początku (3 dni), a później karmione są one mieszaniną pyłku, miodu i mleczka w formie papki, zaś ich rozwój kończy się przekształceniem w robotnice i trutnie.

5. Pogląd na temat pochodzenia wosku i jego wykorzystywania przez pszczoły

W czasach Dzierżona powszechne było mniemanie, że pszczoły zbierają wosk z kwiatów i że znajduje się on w miodzie i pyłku. On sam uważał natomiast, że wosk jest produktem organicznym wytwarzanym przez pszczoły, używanym przez nie do budowy plastrów gniazdowych. Przy produkcji wosku pszczoły muszą się dobrze odżywiać i spożywać zarówno dużo miodu, jak i pyłku.

O wytwarzaniu go przez pszczoły pisał...

[...] - część treści ukryta, w całości dostępna tylko dla zalogowanych e-Prenumeratorów

6. Uwagi na temat tworzenia się ciała tłuszczowego u młodych pszczół przygotowujących się do zimowania

Według stanu obecnej wiedzy na temat ciała tłuszczowego w jego skład wchodzi kilka typów komórek. Tłuszczowe - trofocyty zawierające glikogen, białka i tłuszcze, komórki wydzielnicze i duże komórki zwane enocytami. W ciele tłuszczowym ma miejsce synteza białek i gromadzenie substancji zapasowych. Ciało to rozwinięte jest u czerwia i młodych robotnic przygotowujących się do zimowania.

Obserwacje i uwagi Dzierżona na temat substancji zapasowych gromadzonych w ciele pszczół w postaci ciała tłuszczowego pozostają...

[...] - część treści ukryta, w całości dostępna tylko dla zalogowanych e-Prenumeratorów

7. Obserwacje nad zbieraniem substancji pylistych przez pszczoły i próby wykorzystania namiastek pyłku do podkarmiania pszczół

Dzierżon interesował się również zbieraniem i formowaniem przez pszczoły obnóży z namiastek pyłku, w postaci różnego rodzaju substancji pyłowych jak np. pyliste trociny osypujące się z porażonych przez szkodniki drzew, pył węglowy, drobne plewy, zarodniki grzybów. Ich znaczenie nie jest do dziś całkowicie wyjaśnione.

Dzierżon zaobserwował, że...

[...] - część treści ukryta, w całości dostępna tylko dla zalogowanych e-Prenumeratorów

8. Nowe konstrukcje uli pszczelich (ul szafkowy Dzierżona i inne)

W początkach swego pszczelarzenia Dzierżon hodował pszczoły w otrzymanych od ojca ulach pniowych, a później uzupełnił pasiekę ulami skrzynkowymi Christa, które udoskonalił poprzez wstawienie w bocznych ścianach drzwiczek, a następnie okienka obserwacyjnego oraz zastosowanie ruchomych listewek (snozy).

Umożliwiało to obserwacje pracy pszczół wewnątrz ula i rozbieranie gniazda bez konieczności niszczenia plastrów. Dzierżon nie był jednakże w pełni z nich zadowolony i w 1837 roku postanowił skonstruować ul własnego pomysłu.

Był to ul szafkowy ocieplany, o podwójnych ścianach z desek i ruchomej zabudowie wewnętrznej (listewki, snozy). Ule były ustawiane po 2 lub 3 obok siebie, nad nimi jeszcze kolejne dwa piętra, a całość osłonięta od góry wspólnym daszkiem.

Innym pomysłem był...

[...] - część treści ukryta, w całości dostępna tylko dla zalogowanych e-Prenumeratorów

9. Pomysł trutowiska – izolowanie rodzin ojcowskich w oddaleniu od pasiek w celu kontrolowanego unasieniania matek

Dzierżon był pierwszym w świecie autorem pomysłu trutowiska. Swoje pierwsze rodziny ojcowskie tworzył na bazie pszczół włoskich. Ponieważ starał się rozpropagować hodowlę tych pszczół, w swoich pasiekach i w sąsiadujących ulach pszczelarzy miejscowych z pszczołami krajowymi usuwał plastry i komórki trutowe, a także niszczył czerw trutowy.

W tych pasiekach, które przeznaczone były do produkcji pszczół włoskich na potrzeby miejscowych pszczelarzy i na eksport, hodował włoskie rodziny ojcowskie. Pomysł ten pomógł też w udowodnieniu hipotezy o partenogenezie pszczół.

W swych publikacjach Dzierżon...

[...] - część treści ukryta, w całości dostępna tylko dla zalogowanych e-Prenumeratorów

10. Stwierdzenie produkcji spadzi przez czerwce

Za czasów Dzierżona spadź zwana inaczej rosą miodową była już znana. Wiedziano także, że jej producentami są głównie mszyce. Zasługą Dzierżona było stwierdzenie, że wytwarzają ją także czerwce. Zjawisko to zaobserwował na jodłach i świerkach. Zwróciły bowiem jego uwagę licznie znajdujące się na tych drzewach pszczoły. Miód spadziowy scharakteryzował jako obficie pojawiający się w niektórych lasach także po żniwach i uważał, że jest to produkt pochodzenia roślinnego.

11. Uwagi o szkodliwości miodu spadziowego w zapasach pokarmu zimujących rodzin pszczelich, a także na temat zgnilca jako groźnej choroby pszczół

Dzierżon w swych obserwacjach nad występowaniem spadzi i jej wykorzystywaniem przez pszczoły stwierdził, że jej obecność w plastrach z zapasami zimowymi jest szkodliwa dla odżywiających się nimi pszczół. Pisał, że: „Na wiosnę powoduje ona silne zaperzenie u pszczół” i zalecał, żeby miód ten zabrać przed zimą z uli, a na jego miejsce dać pszczołom miód kwiatowy lub cukier. Pokrywa się to z zaleceniami, do których stosują się dzisiejsi pszczelarze, odwirowując miód spadziowy i podkarmiając pszczoły na zimę syropem cukrowym.

Poza zaperzeniem, czyli biegunką pszczół, Dzierżon zaobserwował również inne choroby wpływające na kondycję i siłę rodzin pszczelich. Szczególnie wiele uwagi poświęcał zgnilcowi złośliwemu (amerykańskiemu) i kiślicy, gdyż sam miał przykre doświadczenia związane z tymi niebezpiecznymi chorobami, które w latach 1847 i 1848 spowodowały duże straty w jego rodzinach. Z tego powodu jedynie tylko nieliczne z nich pozostały wówczas przy życiu. Zwracał więc uwagę pszczelarzy na objawy tych chorób i konieczność ich zwalczania oraz przestrzegania zasad higieny w pasiece.

12. Znaczenie pszczół w zapylaniu roślin.

Zajęcia w pasiece, niemal codzienne obcowanie z pszczołami i obserwacje ich pracy na kwiatach pozwoliły Dzierżonowi poznać charakter złożonych, wzajemnych powiązań między tymi owadami i światem roślin. Podkreślał, jak bardzo korzystne są te relacje dla obydwu stron, rośliny bowiem stanowią źródło pokarmu dla pszczół, a robotnice - zbieraczki nektaru i pyłku odwiedzające kwiaty przyczyniają się do ich zapylenia, w wyniku czego dochodzi do zawiązywania nasion i owoców.

Dzierżon doceniał...

[...] - część treści ukryta, w całości dostępna tylko dla zalogowanych e-Prenumeratorów

W uznaniu odkryć i wyników jego badań oraz zasług dla apidologii i praktycznego pszczelarstwa otrzymał wiele medali i odznaczeń, wiele towarzystw naukowych przyznało mu dyplomy i swoje honorowe członkostwo, a Uniwersytet w Monachium nadał mu tytuł doktora honoris causa.

Wit Chmielewski
Oddział Pszczelnictwa
Instytut Sadownictwa i Kwiaciarstwa

ul. Kazimierska 2, 24-100 Puławy
e-mail: Ten adres pocztowy jest chroniony przed spamowaniem. Aby go zobaczyć, konieczne jest włączenie w przeglądarce obsługi JavaScript.


Artykuł "Odkrycia Jana Dzierżona" ukazał się w czasopiśmie "Pasieka" nr 3/2006, str. 50.


Czasopismo dla pszczelarzy z pasją - Pasieka
Zamów czasopismo
"Pasieka" do domu


Prenumerata

Prenumerata „Pasieki” Czasopismo „Pasieka” to pismo dla pszczelarzy z pasją. Wydawane jako dwumiesięcznik w ciągu roku ukazuje się 6 numerów. Prenumerata roczna obejmuje 6 kolejnych...

Korzystaj z e-Prenumeraty na www.pasieka24.pl i w aplikacji mobilnej.Ciesz się pełnym dostępem do wszystkich książek i czasopism Wydawnictwa "Pasieka" Sprawdź jak szeroką bazę wiedzy pszczelarskiej...

Ostatnio dodane

Gdynia zezwoli na ule w mieście Autor: Damian Machola, Pixabay ...

Wiadomości z Polski

Walerowicz Martyna - avatar Walerowicz Martyna, 25-03-2019

Pszczoły bezżądłe zapylaczami w szklarniach Autor: Julio Pupim, Flickr Wczoraj...

Wiadomości ze świata

Walerowicz Martyna - avatar Walerowicz Martyna, 22-03-2019

Kropki kwantowe rozwiązują zagadki zapylania Autor: JDLT, Pixabay Doktor Cirneil Minnaar...

Wiadomości ze świata

Walerowicz Martyna - avatar Walerowicz Martyna, 21-03-2019

Katowice – by chronić pszczoły wstrzymali opryski na kleszcze Katowice...

Wiadomości z Polski

Walerowicz Martyna - avatar Walerowicz Martyna, 20-03-2019

Mały chrząszcz ulowy – krótka charakterystyka Autor: USGS Bee...

Wiadomości ze świata

Walerowicz Martyna - avatar Walerowicz Martyna, 19-03-2019

Ujęto złodzieja uli Liopik, Pixabay Zazwyczaj takie historie kończą się...

Wiadomości z Polski

Walerowicz Martyna - avatar Walerowicz Martyna, 18-03-2019

Konkurs na Pszczelarza Roku LaCamila, Pixabay Fundacja Edukacji Ekonomicznej i Rozwoju...

Wiadomości z Polski

Walerowicz Martyna - avatar Walerowicz Martyna, 15-03-2019

Determinacja kasty – nowe odkrycie l Dyer, Flickr Jedną z największych...

Wiadomości ze świata

Walerowicz Martyna - avatar Walerowicz Martyna, 13-03-2019

„Cell uncapping” i ciasne komórki, czyli samodzielna walka pszczół...

Wiadomości ze świata

Walerowicz Martyna - avatar Walerowicz Martyna, 12-03-2019