Fakty i mity o krzewie manukowym

Fakty i mity o krzewie manukowym

Któż nie słyszał o miodzie manukowym? To jeden z najdroższych miodów pszczelich oferowanych w Polsce i w Europie. Odznacza się wyjątkowym, jednak nie wszystkim pasującym smakiem, toteż nie dla smaku tyle się zań płaci! Konsumenci świata pokochali miód manukowy za jego właściwości lecznicze, wynikłe z niezwykle wysokiej zawartości metyloglioksalu (MGO) [Carter i in. 2016]. Poznajmy lepiej roślinę pożytkową dostarczającą tego unikatowego produktu! Tym bardziej że coraz częściej bywa oferowana w polskich sklepach ogrodniczych.

[...] - część treści ukryta, w całości dostępna tylko dla zalogowanych e-Prenumeratorów

Na dole globusa pionier, w Polsce domator

Krzew manukowy (manuka, leptospermum sztywne, niekiedy także z angielska: mirt manukowy, nowozelandzkie drzewo herbaciane, miotłowe drzewo herbaciane, ang. tea tree) Leptospermum scoparium występuje dziko na Antypodach: Nowej Zelandii, płd.-wsch. Australii, Tasmanii oraz na wyspie Chatham, zaliczany do rodziny mirtowatych. Wprowadzono go do uprawy w krajach o klimacie śródziemnomorskim i atlantyckim. Coraz więcej polskich firm ogrodniczych oferuje sadzonki i nasiona tej rośliny. To doskonały wybór do oranżerii, na tarasy i patio. Na zimę trzeba jednak chować ją do pomieszczeń – tak jak daktylowca, oleandra lub wawrzyn. Z krzewem herbacianym Camellia sinensis (syn. Thea sinensis) łączy go zastosowanie liści (herbatki odpędzające senność), ciepłolubność, upodobanie do kwaśnych, dość ubogich gleb, ewentualnie jeszcze wygląd kwiatów u typu dzikiego. Nie są jednak blisko spokrewnione (krzew herbaciany należy do rodzaju kamelia, rodziny herbatowatych i rzędu wrzosowców; manukowy do rodzaju Leptospermum, rodziny mirtowatych, a rzędu mirtowców [Stephens i in. 2005], choć mylenie obu gatunków zdarza się nawet w recenzowanych artykułach z czasopism naukowych np.: Lu 2018.

[...] - część treści ukryta, w całości dostępna tylko dla zalogowanych e-Prenumeratorów

Manuka kontra kanuka

Zależnie od warunków leptospermum sztywne przybiera postać gęsto ugałęzionego, obficie ulistnionego krzewu (2–7 m wys.) lub niskiego drzewa (do 15 m wys.) o wyprostowanych pędach. Słynie z niezwykłej żywotności. Jego sztywne, wąskolancetowate jak u naszych wierzb liście pozostają wieczniezielone. Są sztywniejsze, bardziej kłujące w dotyku niż u pokrewnej, nagminnie mylonej z nim przez samych Nowozelandczyków, jakże „zasłużonej dla pszczelarstwa” na Antypodach, kanuki Kunzea ericoides [Perry i in. 1997, Stephens i in. 2005, Heenan i in. 2021].

[...] - część treści ukryta, w całości dostępna tylko dla zalogowanych e-Prenumeratorów

Krzew manukowy prawdziwy piroman

To jeden z nielicznych na Nowej Zelandii, a zarazem jeden z tysięcy w Australii, typowych pirofitów, czyli roślin przystosowanych do regularnych pożarów buszu. Świadczą o tym:

• obecność lignotuberu: swoistego nabrzmienia na granicy pędu i korzenia, zawierającego liczne pąki śpiące oraz materiały zapasowe, chronionego grubą korą przed żarem, pozwalającego regenerować pędy po przejściu ognia;
• długie dojrzewanie owoców (ang. serotiny, dosłownie „późność, opóźnienie”), a przede wszystkim otwieranie się torebek nasiennych po pożarze;
• preferencja dla siedlisk suchych, słonecznych, o glebie zdrenowanej, nieco próchnicznej, ale dość ubogiej jak to po przejściu pożaru [James 1984].

Pirofityzm manuki wskazuje, że na Nową Zelandię trafiła przypadkiem – w postaci nasion niesionych przez cyklony – dopiero niedawno. W wyrównanym, oceanicznym klimacie długo nie znajdowała tam zbyt wielu dogodnych siedlisk. Dopiero przybycie Maorysów, a potem białych, otworzyło przed krzewem manukowym ogromne możliwości kolonizacji nowych stanowisk. Populacje tasmańskie i australijskie różnią się od nowozelandzkich grubszym lignotuberem¹, wyższą zawartością łatwopalnych olejków eterycznych, wreszcie ich kompozycją – mają więcej cynteolu i monoterpenów [Bond i in. 2004].

Właśnie zawartość olejków eterycznych w liściach i nektarze była podstawą opisu trzech podgatunków (ras chemicznych):

[...] - część treści ukryta, w całości dostępna tylko dla zalogowanych e-Prenumeratorów

Od chwastu do rośliny uprawnej

Leptospermum sztywne to wyborny przykład tzw. wtórnej rośliny uprawnej (ang. secondary crop), jaka przed wzięciem do uprawy, w jej przypadku jeszcze kilka dekad temu, była uporczywym chwastem [Reed 1977]. Jeszcze w latach 50. zeszłego wieku z zapałem poszukiwano jego wrogów naturalnych. Ogromne nadzieje wiązano z pluskwiakiem Eriococcus orariensis atakującym leptospermum. Nowozelandzki Wydział Badań Naukowych i Przemysłowych chwalił tego czerwca jako najskuteczniejszego z wrogów naturalnych chwastów, jakiego dotąd użyto w rolnictwie. Produkował mnóstwo spadzi, szybko czerniejącej od sadzaków, co w konsekwencji zabijało znienawidzone wówczas krzewy. Insekt wielkich nadziei trafił na Nową Zelandię przypadkiem, najprawdopodobniej z Australii, wraz z niedokładnie kwarantannowanymi sadzonkami odmian ozdobnych „drzewa herbacianego”. Zakażony materiał osiągał wysokie ceny, rozsyłano go sobie pocztą, a nawet zrzucano z samolotów na Wyspę Północną [Hoy 1954, Ayson 1955, van Epenhuijsen i in. 2000, Bohórquez i in. 2019].

[...] - część treści ukryta, w całości dostępna tylko dla zalogowanych e-Prenumeratorów

Nie samym miodem człowiek żyje. Krzew manukowy jako zioło lecznicze

Liście oraz kora destylowane z parą wodną uwalniają aromatyczne olejki. Rdzenna ludność Nowej Zelandii piła odwar celem obniżenia gorączki i przy schorzeniach układu moczowopłciowego. Inhalacjami leczono infekcje górnych dróg oddechowych. Białą gumożywicę dawano karmiącym matkom. U niemowląt używano jej zewnętrznie przy odleżynach i podrażnieniu skóry. Żucie kory miało relaksować i ułatwiać zasypianie tubylcom [Stephens i in. 2005].

Z dobroczynnych własności manuki korzystały też zwierzęta, zwłaszcza papugi modrolotki, inaczej kākāriki (Cyanoramphus). Jadły korowinę i listowie, by pozbyć się pasożytów. Żuły je także, po czym mieszały z wydzieliną swych gruczołów kuprowych, a potem nacierały nim pierze [Greene 1989].

Trochę jak oleander, trochę jak pigwowiec – uprawa w Polsce

Walory dekoracyjne tego krzewu jako rośliny doniczkowej promował już nestor polskiego ogrodnictwa M. Czekalski w latach 90. XX w. [Czekalski 1996]. Na fali zainteresowania miodem manukowym pojawił się popyt na sadzonki leptospermum sztywnego. Wciąż jednak to bardzo słabo znana nawet zawodowym szkółkarzom roślina. Dość nadmienić, że nie ma jednomyślności wśród europejskich ogrodników co do formowania manuki. Zdaniem niektórych daje się kształtować jako bonsai. Inni jednak zdecydowanie odradzają cięcie [https://ogrodniczyraj.pl/produkt/leptospermum-drzewo-manuka-kopia/, (dostęp 6.04.2024), https://www.futuregardens.pl/manuka-winter-cheer-leptospermum-scoparium-zw-drzewko-herbaciane-c 3-50 cm-6150.html (dostęp 6.04.2024), https://sklep.agaflora.pl/sklep/leptospermum-scoparium-crimson-glory-drzewo-herbaciane-manuka-crimson-glory-p12/ (dostęp 6.04.2024), https://szkolkawrzos.pl/159-manuka (dostęp 6.04.2024)].

Krzew manukowy przez cały rok potrzebuje stanowisk widnych. Preferuje gleby zdrenowane, mineralno-próchniczne, wzbogacone o ¼ torfu wysokiego (kwaśnego). Wymagania ma zatem podobne do wielu wrzosowatych, magnolii, hortensji czy iglaków. Podlewać należy najobficiej podczas wzrostu, zatem polską zimą (nowozelandzkim latem) zredukować podlewanie. Marnieje przy temperaturach niższych od +8°C. Od wiosny do jesieni wspaniale prezentuje się na patio bądź balkonie [Dawson 1990, https://ogrodniczyraj.pl/produkt/leptospermum-drzewo-manuka-kopia/ (dostęp 6.04.2024), https://www.futuregardens.pl/manuka-winter-cheer-leptospermum-scoparium-zw-drzewko-herbaciane-c 3-50 cm-6150.html (dostęp 6.04.2024), https://sklep.agaflora.pl/sklep/leptospermum-scoparium-crimson-glory-drzewo-herbaciane-manuka-crimson-glory-p12/ (dostęp 6.04.2024), https://szkolkawrzos.pl/159-manuka (dostęp 6.04.2024)].

Coraz modniejsze u nas są kultywary:

[...] - część treści ukryta, w całości dostępna tylko dla zalogowanych e-Prenumeratorów

Konkurent manuki: malezyjski miód tualang (ang. tualang honey, TH)

Jak australijskiej gospodarce zagroziły dawniej „wschodnioazjatyckie tygrysy”, tak i miód manukowy zyskał na światowych rynkach niebezpiecznego rywala w postaci malezyjskiego miodu tualang (ang. TH). Obu tym patokom z „dołu Globusa” przypisuje się w handlu właściwości niemal panaceum na wszelkie choroby. Zdaniem dystrybutorów tualang leczyć ma nawet cukrzycę! A do tego odmładzać. Charakteryzowany bywa jako „czarny miód leśny”, choć należy do patok lub krupców wielokwiatowych, a nie spadziowych. Mało tego! Wytwarzany jest przez pszczołę olbrzymią (Apis dorsata), występującą dziko w Azji Południowo-Wschodniej, budującą gniazda wysoko na gałęziach drzewa tualang (Koompassia excelsa) – stąd nazwa odmiany miodu. Pszczoły olbrzymie produkują go z nektaru kwiatów mnóstwa gatunków rosnących dziko w miejscowych lasach deszczowych. Jakich dokładnie? Tego za dobrze nie wiedzą nawet malezyjscy uczeni i „łowcy miodu”, ang. honey hunters [Ahmed & Othman 2013, The CABI encyclopedia of forest trees 2013].

Tualang to najwyższe z drzew Azji Południowo-Wschodniej, dorastające do 85-90 m wys., a pierśnicę pnia do 2,9 m, wyrastające często ponad okap pozostałych gatunków lasotwórczych, przedstawiciel rodziny bobowatych, a podrodziny dialidowych Dialoidae. Rośnie dziko w wilgotnych lasach nizinnych, zwłaszcza na górskich stokach i w dolinach rzek, rzadziej na słodkowodnych bagnach. Posiada korzenie szkarpowe, ulistnienie skrętoległe, liście złożone o nieparzystopierzastych blaszkach (5–14 jajowatych listkach), jak również szarą bądź czarną korowinę. Zaczyna się rozgałęziać na wysokości 24–77 m. Koompassia excelsa gubi corocznie listowie między lutym a czerwcem, jednak pozostaje bezlistna tylko kilka dni w roku. Zawiązuje obupłciowe kwiaty skupione w wiechy wyrastające w kątach liści lub na wierzchołkach pędów, a potem podłużne, oskrzydlone strąki, zawierające tylko jedno, bocznie spłaszczone nasiono. Tualang znajduje szereg zastosowań: od mocnego drewna na legary, kolumny nośne i podkłady kolejowe, przez wywar z korzeni do zbijania gorączki i wzmacniania wątłych dzieci, po nasiona spożywane na surowo [Legumes of the world 2005, The CABI encyclopedia of forest trees 2013].

Wielkie pszczoły robią wielkie plastry, A. dorsata na tualangu tworzy „budowle” sięgające nierzadko 2 m średnicy. Jedna rodzina liczyć może 30 000 robotnic wielkich jak nasze szerszenie, a na jednym drzewie bywa do setki rojów jednocześnie. Nadzwyczajna wysokość drzew oraz śliskość kory Koompassia skutecznie chroni pszczoły olbrzymie przed amatorami miodu jak biruang (niedźwiedź malajski), natomiast pozyskiwanie miodu zabezpiecza wiele okazów tych imponujących drzew przed wycinką. Z jednego drzewa zebrać można do 450 kg miodu TH. Rdzenna ludność od wieków przypisuje mu szereg cudownych właściwości smakowych oraz leczniczych, w tym odmładzanie [Ahmed & Othman 2013].

Badania malezyjskich naukowców potwierdzają działania przeciwdrobnoustrojowe, przeciwzapalne, przeciwutleniające, przeciwmutagenne, do pewnego stopnia także przeciwnowotworowe i przeciwcukrzycowe, jak również przyśpieszania gojenia się ran. Od lepiej znanego białym miodu manukowego różni się nie tylko barwą i smakiem, lecz także składem wyższych fenoli oraz flawonoidów. Wyróżnikiem TH na tle reszty miodów naturalnych świata pozostaje wysokie stężenie 5-hydroksymetylofurfuralu (HMF), nieobecnego lub występującego śladowo w wielu innych patokach. Ten ostatni składnik zapewniać ma naukowo potwierdzoną skuteczność miodu tualang przeciw pewnym szczepom bakterii Gram-ujemnych, zakażającym owrzodzenia i rany [Ahmed & Othman 2013].

Literatura:

• https://ogrodniczyraj.pl/produkt/leptospermum-drzewo-manuka-kopia/ [dostęp 6.04.2024]
• https://www.futuregardens.pl/manuka-winter-cheer-leptospermum-scoparium-zw-drzewko-herbaciane-c3-50cm-6150.html [dostęp 6.04.2024]
• https://sklep.agaflora.pl/sklep/leptospermum-scoparium-crimson-glory-drzewo-herbaciane-manuka-crimson-glory-p12/ [dostęp 6.04.2024]
• https://szkolkawrzos.pl/159-manuka [dostęp 6.04.2024]
• Ahmed, S., & Othman, N. H. (2013). Review of the medicinal effects of tualang honey and a comparison with manuka honey. The Malaysian Journal of Medical Sciences 20(3): 6-13.
• Ayson, E. C (1955). Manuka blight in Northern Hawkes Bay. Journal of New Zealand Grasslands 17: 49–61.
• Bohórquez, J. Robertson, A.W, Millner, J., Gullan, P.J. (2019). Changes to the composition of scale insect species (Coccomorpha: Eriococcidae) on New Zealand mānuka (Leptospermum scoparium; Myrtaceae) in the last seventy years. New Zealand Journal of Crop and Horticultural Science 47(4): 310–318.
• Bond, W., Dickinson, K., Mark, A.F. (2004). What limits the spread of fire-dependent vegetation? Evidence from geographic variation of serotiny in a New Zealand shrub: Serotiny in a New Zealand shrub. Global Ecology and Biogeography 13(2): 115–127.
• Carter, D. A., Blair, S. E., Cokcetin, N. N., Bouzo, D., Brooks, P., Schothauer, R., & Harry, E. J. (2016). Therapeutic manuka honey: no longer so alternative. Frontiers in Microbiology 7: 569.
• Czekalski, M. (1996). Rośliny ozdobne do dekoracji wnętrz. Wydawnictwo Akademii Rolniczej w Poznaniu, Poznań.
• Dawson, M.I. (1990). Leptospermum scoparium (manuka) – chromosome variation of cultivars. Horticulture in New Zealand 1(2): 15–19.
• Dawson, M.I. (1997a). A history of Leptospermum scoparium in cultivation – discoveries from the wild. New Plantsman 4(1): 51–59.
• Dawson, M.I. (1997b). A history of Leptospermum scoparium in cultivation: garden selections. New Plantsman 4(2): 67–78.
• van Epenhuijsen, K., Henderson, R., Carpenter, A. Burge, G. (2000). The rise and fall of manuka blight scale: a review of the distribution of Eriococcus orariensis (Hemiptera: Eriococcidae) in New Zealand. New Zealand Entomologist. 23 (1): 67–70.
• Greene, T. (1989). Antiparasitic behaviour in New Zealand parakeets (Cyanoramphus species). Notornis 36(4): 322–323.
• Heenan, P., McGlone, M., Mitchell, C., Cheeseman, D., Houliston, G. (2021). Genetic variation reveals broad-scale biogeographic patterns and challenges species’ classification in the Kunzea ericoides (kānuka; Myrtaceae) complex from New Zealand. New Zealand Journal of Botany 60: 2–26.
• Hoy, J.M. (1954). A new species of Eriococcus targ. (Hemiptera, Coccidae) attacking Leptospermum In New Zealand. Transactions and Proceedings of the Royal Society of New Zealand 82: 465–474.
• James, S. (1984). Lignotubers and burls – their structure, function and ecological significance in Mediterranean ecosystems. The Botanical Review 50(3): 225–266.
• Ladizinsky, G. (2012). Plant evolution under domestication. Springer Science & Business Media, New York-Leipzig.
• Legumes of the world. (2005) Richmond, UK: Royal Botanic Gardens, Kew, s. 117.
• Lu, M.C. (2018). Beekeeping on Taiwan island. Asian Beekeeping in the 21st Century, 159-173.
• Noe, S., Manley-Harris, M., Clearwater, MJ. (2019). Floral nectar of wild mānuka (Leptospermum scoparium) varies more among plants than among sites. New Zealand Journal of Crop and Horticultural Science 47(4): 282–296.
• Perry, NB.; Brennan, N.; Van Klink, J. Harris, W., Douglas, M., McGimpsey, JA.; Smallfield, BM.; Anderson, RE. (1997). Essential oils from New Zealand manuka and kanuka: Chemotaxonomy of Leptospermum. Phytochemistry 44(8): 1485–1494.
• Primack, R. (1983). Insect pollination in the New Zealand mountain flora. New Zealand Journal of Botany 21(3): 317–333.

Zamów prenumeratę czasopisma "Pasieka"