Miody spadziowe – fakty i mity
Polacy chętniej od swoich „bratanków” Węgrów produkują i jadają miody spadziowe. Krupce i patoki wytwarzane z wydalin mszyc i innych pluskwiaków ceni się za wyrazisty, oryginalny smak oraz szereg walorów zdrowotnych. Tym niemniej na światowych rynkach nie brak „miodów leśnych”, konkurujących z naszymi. Także w Polsce przybywa firm oferujących klientom tego typu miody z drugiego końca świata, a przynajmniej znad Morza Śródziemnego. Niemożność prognozowania terminów oraz miejsc obfitego spadziowania, jak również potencjalne niebezpieczeństwo samej spadzi dla rodzin pszczelich może dodatkowo skłaniać do rezygnacji z pozyskiwania spadzi jako pożytku. Przyjrzyjmy się zatem „królewskim” miodom polskim oraz ich egzotycznej konkurencji.
Miody spadziowe Grecji i Turcji
Turcja z Grecją konkurują nie tylko o Cypr, lecz także o miano liderki w produkcji oraz eksporcie miodów spadziowych. Wspólne dla obu tych państw są zarówno odziedziczone po Cesarstwie Bizantyjskim tradycje pszczelarskie, jak i listy najważniejszych spadziujących drzew oraz pluskwiaków. W obu tych państwach „miody leśne” ze spadzi iglastej stanowią ponad 60% wszystkich produkowanych patok, konsumowanych na rynku wewnętrznym albo eksportowanych do innych państw.
[...] - część treści ukryta, w całości dostępna tylko dla zalogowanych e-Prenumeratorów
Greccy oraz tureccy pszczelarze roznoszą tego pluskwiaka po drzewostanach iglastych, co nie podoba się leśnikom i producentom drewna. Sporo rosy miodowej dają też:
- z iglaków: Ceroplastes floridensis (cedr libański), Cinara cedri (cedr i sosna kalabryjska), Cinara palaestinensis, Cinara pilicornis (obie głównie sosna kalabryjska), Eulachnus rileyi (sosna kalabryjska), Phenacoccus arambourgi (cedr libański), Palaeococcus fuscipennis (jodła syryjska), Schizolachnus pineti (sosny) tudzież Planococcus vovae (jałowce: kolczasty i znany z naszych ogrodów płożący);
- z drzew liściastych, przede wszystkim dębów, drzew oliwnych, poziomkowych (chruściny jagodnej) i oleandra: Kermes greenii, K. palestinensis, K. vermilio (dęby, ten ostatni kermes dostarczał dawniej bardzo cennego barwnika, ukochanego m.in. przez Tycjana, a fałszowanego siarczkiem rtęci), Acanthococcus roboris (dąb burgundzki), Lachnus roboris (dąb korkowy), Planococcus ficus (winorośl winna), Phenacoccus madeirensis (jaśmin), Icerya purchasi (zwykle oleander, rzadziej akacje właściwe i drzewo poziomkowe), Acanthococcus melnikensis (mirt zwyczajny), Saissetia oleae (zwykle oleander lub oliwka, czasem szarańczyn, hibiskus albo drzewo poziomkowe), Parthenolecanium persicae (morwa biała), Lichtensia viburni (filirea, szarańczyn, oliwka, pistacja), Filippia follicularis (oliwka), Ceroplastes floridensis (wawrzyn, cytrusy, mirt, drzewo poziomkowe), C. sinensis (oleander, ostrokrzew);
- z roślin zielnych i półkrzewów: Aphis craccivora, Ceroputo pilosellae, Eucarazzia elegans, Trionymus multivorus (u wszystkich ww. szałwie), Anophococcus cynodontis (trawa bermudzka, różne perze), A. insignis (trawa bermudzka), A. herbaceous (skorzec, inaczej pospornica), Pulvinariella mesembryanthemi (zawleczony z RPA, ale bardzo pospolity nad Morzem Śródziemnym karpobrot jadalny, vel figa Hotentotów), Lecanodiaspis sardoa (czystek).
Miody spadziowe Serbii i Kosowa
Ziemie byłej Jugosławii, szczególnie Serbii oraz Kosowa, słynęły z miodów spadziowych tak liściastych, jak iglastych. Najistotniejszymi źródłami rosy miodowej spośród gatunków liściastych były buk, dęby (omszony, węgierski, burgundzki oraz rodzime, także dla Polski, szypułkowy i bezszypułkowy), topole (osika, białodrzew i sokora) jak również leszczyny zwyczajna i turecka. Spadzie iglaste zbieraczki znajdywały m.in. na kosodrzewinie, sośnie czarnej, poza tym na jodle i świerku [Crane, Walker 1985, Dizman i in. 2020, Rysha i in. 2022, https://en.wikipedia.org/wiki/List_of_honeydew_sources ].
Miody spadziowe z Antypodów
W krajach anglosaskich produkuje się stosunkowo niewiele miodów spadziowych, mimo że sama spadź bywa produkowana niezwykle obficie, zarówno w lasach, jak i zieleni urządzonej miast czy wsi. Wyjątkiem stała się Nowa Zelandia, gdzie od paru dekad zaczęto wytwarzać własne miody „leśne” oparte o wydaliny tamtejszych pluskwiaków Ultracoelostoma spp., żerujących na rodzimych dla tej wyspy bukanach Nothofagus spp. [Crane, Walker 1985, Kelly 1990, Markwell i in. 1993, Weston, Brocklebank 1999, Wardhaugh, Didham 2006, Dungan i in. 2007]. Ultracoelostoma jako członek rodziny czerwcowatych Margarodidae to kuzyn m.in. czerwca polskiego Porphyropora polonica, któremu zawdzięczają swą karmazynową barwę kontusze szlachty polsko-litewskiej oraz śródziemnomorskiej Marchallina hellenica – najistotniejszej obecnie dawczyni spadzi w basenie Morze Śródziemnego [Jakubski 1934, Bocheński 1984, Can i in. 2015]. Bukany to zazwyczaj wieczniezielone drzewa o wartościowym drewnie, rodzące trójgraniaste orzechy podobne do bukwi, należące do własnej, rodziny bukanowatych Nothofagaceae, stosunkowo blisko spokrewnionej z lepiej nam znanymi bukowatymi Fagaceae (do jakich prócz buka Fagus sylvatica należą m.in. kasztan jadalny Castanea sativa).
[...] - część treści ukryta, w całości dostępna tylko dla zalogowanych e-Prenumeratorów
Stare i nowe miody zza Wielkiej Wody
W Ameryce Północnej nie brak pluskwiaków żerujących na drzewach i roślinach zielnych. Masowe spadziowanie, pokrycie drzew czarną, kleistą mazią pełną grzybów sadzakowych, brudzenie aut i chodników bywa problemem w miejscach, gdzie spadziujące insekty namnożą się masowo. Szczególnie obficie spadziować mogą sadzone w miastach ambrowce Liquidambar styraciflua – co może być o tyle ważne dla nas w Europie, że te urocze drzewa (cenione za fantastyczne przebarwianie się jesienią, efektowne owoce podobne do platanów lub kasztanów oraz małą wrażliwość na spaliny) coraz powszechniej wprowadza się do polskiej zieleni urządzonej. Masowe spadziowanie dotykało dawniej hikory (orzeszniki Carya, w tym pekany C. illinoensis) w sadach oraz drzewostanach gospodarczych. Uchodzą one jednak za słabe, bo nieregularne i rzadkie źródła rosy miodowej [Crane, Walker 1985].
[...] - część treści ukryta, w całości dostępna tylko dla zalogowanych e-Prenumeratorów
Spadź – zdrowa dla człowieka, ale nie dla pszczoły
Miody spadziowe powszechnie uważa się za zdrowsze od nektarowych. Tym niemniej spadź dla samych Apis mellifera to dość niebezpieczny pożytek. Niedobór pyłku i pierzgi w rodzinach zbierających spadź prowadzi do chorób czerwiu. Dlatego pszczelarze nastawieni na produkcję miodów „królewskich” powinni dostarczać karmicielkom dodatkową pierzgę. Straszliwy niedobór białka może okazać się zabójczy także dla zbieraczek i matki. Powoduje u nich tzw. czerniawkę spadziową. Cierpiące nań osobniczki nie mają siły pracować ani bronić się, faktycznie czernieją i łysieją, zatem ich behawior na wylotku przypomina zachowanie pszczół rabujących. Roje korzystające z wydalin mszyc lub pozostałych pluskwiaków ostrzej przechodzą nosemozę. Dotykają je również choroby wirusowe przenoszone przez spadź, zwłaszcza ostre i chroniczne paraliże pszczół [Haragsim 1970, Gałuszka i in. 1987, Tworek 1998, Chorbiński 2008 https ://pasieka24.pl/index.php/pl-pl/pasieka-czasopismo-dla-pszczelarzy/44-pasieka- 5-2008 /416-nosemoza-pszczo, Habryka 2016 https ://pasieka24.pl/index.php/pl-pl/pasieka-czasopismo-dla-pszczelarzy/145-pasieka- 4-2016 /1570-pozytek-spadziowy-co-warto-o-nim-wiedziec].
Rytualna nieczystość miodów spadziowych
Spadź jako wydalina pluskwiaków jest produktem nieczystym wedle prawa Mojżeszowego. Jedynymi koszernymi owadami są bowiem nieliczne szarańczaki, jakie Jahwe zezwolił jadać Izraelitom podczas tułaczki po pustyni. Być może jadał je również Jan Chrzciciel i esseńczycy, jednak zdaniem większości uczonych były to raczej strąki szarańczyna, ew. syrop z karobu (też zwany przez plemiona semickie miodem). Manna na pustyni była wg Tory cudownym pokarmem zesłanym przez Boga, a nie zwykłą manną z odchodów pluskwiaków, żerujących na tamaryszkach, do dziś spożywaną czasem przez Beduinów na Bliskim Wschodzie. Godne uwagi, że pszczoła także jest trefna, ale miód nektarowy może być koszerny – zdaniem uczonych w piśmie jest bowiem produktem roślinnym, jedynie gromadzonym przez owady, ale nie produkowanym przez nie [Majmonides 2008, Talmud Babiloński 2010, Ganzfried 2023].
Miody spadziowe są zdaniem rabinów trefne (nieczyste rytualnie). Dodajmy od razu, iż zdaniem rabbiego:
- koszerne są również: czyste miody nektarowe, pierzga, a także pyłek;
- warunkowo koszerne będą: miód w plastrach (o ile odwiruje się go przed szabatem), propolis (jeżeli oczyścił go i certyfikował doświadczony heszer), wosk pszczeli i jego pochodne (szminki, pasty etc., jeżeli nie mieszano z ich trefnymi tłuszczami, rozpuszczalnikami bądź aromatami) oraz niefiltrowany miód prosto z pasieki (o ile oczyści się go ze szczątków pszczół), tanie miody nektarowe (jako zafałszowane syropem kukurydzianym oraz sztucznymi aromatami);
- trefne są: jad pszczół (ale można go przyjąć dożylnie jako lek ratujący życie), mleczko pszczele (jako wydalina samego owada, a nie nektar) oraz preparaty medycyny alternatywnej z ciał pszczoły miodnej oraz samotnic
[...] - część treści ukryta, w całości dostępna tylko dla zalogowanych e-Prenumeratorów
Fic’e – miód melipon z rosy miodowej grzybów
Fic’e to najdziwniejszy z zamorskich miodów spadziowych, o jakim można usłyszeć. Wielu naszych pszczelarzy oraz urzędników odmówiłoby mu w ogóle miana miodu, dowiedziawszy się, że wytwarzają go nie pszczoły miodne, lecz ich dalekie, bezżądłowe kuzynki – melipony Meliponini, ew. także osy miodowe Polistes spp. Także rosa miodowa zbierana przez błonkówki odbiega od znanych nam spadzi. Stanowi bowiem nie tyle wydzielinę pluskwiaków wysysających soki z floemu roślin, co słodkawą wydzielinę workowatych grzybów Claviceps paspali, tropikalnych kuzynów naszego sporyszu (buławinki czerwonej C. purpurea), pełną zarodników konidialnych tychże grzybów. Działaniem na organizm człowieka fic’e przypominać ma znany od tysiącleci „miód szaleńców” (deli bal) z nektaru rododendronów – odurza, powoduje zawroty głowy, migreny, a w większych dawkach może nawet zabić [Szentgyorgi 2024, inf. mailowe, https://www.entheome.org/fungi/claviceps-paspali].
Literatura
- Astwood K., Lee B., Manley-Harris M. (1998). Oligosaccharides in New Zealand honeydew honey. Journal of Agricultural and Food Chemistry 46 (12): 4958-4962.
- Bocheński A. (1984). - Przemysł polski w dawnych wiekach. PIW, Warszawa.
- Campos G., della Modesta R., da Silva T. , Raslan D. (2001). Comparison of some components between floral honey and honeydew honey. Rivista do Instituto Adolfo Lutz 60: 59–64.
- Can Z., Yildiz O., Sahin H., Akyuz Turumtay E., Silici S., Kolayli S. (2015). An investigation of Turkish honeys: Their physico-chemical properties, antioxidant capacities and phenolic profiles. Food Chemistry 180: 133-141.
- Crane E., Walker P. (1985). Important honeydew sources and their honeys. Bee World 66 (3): 105-112.
- Diez M., Andrés C. Terrab A. (2004). Physicochemical parameters and pollen analysis of Moroccan honeydew honeys. International Journal of Food Science & Technology 39 (2): 167-176.
- Dizman S., Hodolli G., Kadiri S., Aliu H., Makolli S. (2020). Radioactivity in Kosovo honey samples. Polish Journal of Environmental Studies 29 (2): 1119-1127.
- Dungan R., Kelly D., Turnbull M. (2007). Separating host‐tree and environmental determinants of honeydew production by Ultracoelostoma scale insects in a Nothofagus forest. Ecological Entomology 32 (4): 338-348.
- Gałuszka H., Ostrowska W., Kędracki T. (1987) - Gospodarka pasieczna w terenach spadziowych. PWRiL, Poznań.
- Ganzfried S. (2023) - Kicur Szulchan aruch. Żydowski Inst. Historyczny, Warszawa.
- Haragsim O. (1970) - Spadź i pszczoły. PWRiL, Warszawa.
- Heenan P., Smissen R. (2013). Revised circumscription of Nothofagus and recognition of the segregate genera Fuscospora, Lophozonia, and Trisyngyne (Nothofagaceae). Phytotaxa 146 (1): 1–31.
- Jakubski A. (1934). - Czerwiec polski (Porphyrophora Polonica L.): studjum historyczne ze szczególnym uwzględnieniem roli czerwca w historji kultury. Tom 1. Wydawnictwo Kasy im. Mianowskiego, Warszawa.
- Kelly D. (1990). Honeydew density in mixed Nothofagus forest, Westland, New Zealand. New Zealand Journal of Botany 28 (1): 53-58.
- Majmonides M. (2008). Przewodnik błądzących. Część pierwsza. Tora Pardes, W-wa.
- Markwell T., Kelly D., Duncan K. (1993). Competition between honey bees (Apis mellifera) and wasps (Vespula spp.) in honeydew beech (Nothofagus solandri var. solandri) forest. New Zealand Journal of Ecology 17 (2): 85-93.
- Moller H., Tilley J., Alspach P., Millar I., Plunkett G.M. (1988). Impact of Vespula wasps on native insects and birds: first year research report. Ecology Division Report 13, D.S.I.R., Lower Hutt, 45 pp.
- Samek A. (1992). - Historya naturalna obejmująca zwierząt opisanie z dykcjonarzów i dzieł dawnych polskich naturalistów zebrane albo Jako Polakowi ciekawemu wiadomości z historyi naturalnej podawano. Krajowa Agencja Wyd., Warszawa.
- Schmutterer H. (1953). Aphiden und Cocciden als Honigtauerzeuger auf Laubhölzern. Zeitschrift für Angewandte Entomologie 34 (4): 607-612.
- TALMUD BABILOŃSKI. Gemara edycji wileńskiej z objaśnieniami i komentarzami. (2010). Tora Pardes, Warszawa.
- Thomas C., ….Tilley, J., Plunkett G., Harris R. (1989). Impact of Vespula wasps on native insects and birds: second year research report. Ecology Division Report No. 25, D.S.I.R., Lower Hutt, 44 pp.
- Trencheva K., S. Gounari S., Trenchev G., Kapaxidi E. (2009). The Coccoidea on Quercus (Fagaceae) in Bulgaria and Greece, with particular reference to their importance as honeydew-producing insects. Entomological News 120 (2): 216-223.
- Tworek K. (1998). - Spadź i jej wytwórcy. s. 863-879. W: Prabucki J. (red.) Pszczelnictwo. Wydawnictwo Promocyjne „Albatros”, Szczecin.
- Ülgentürk S., Kaydan M., F. Kozár F., Ben-Dov Y. (2013). Coccoidea (Hemiptera) species on oaks in Turkey. Turkish Bulletin Entomology 3 (1): 13-31.
- Ülgentürk S., Özdemir I., Kozár F., Kaydan M., Dostbil Ö….Civelek H. (2014). Honeydew producing insect species in forest areas in Western Turkey. Türkiye Entomoloji Bülteni 3 (4): 125-133.
- Veblen T., Hill R., Read J. (1996). Ecology and Biogeography of Nothofagus Forests. Yale University Press, New Haven.
- Wardhaugh C., Didham R. (2006). Preliminary evidence suggests that beech scale insect honeydew has a negative effect on terrestrial litter decomposition rates in Nothofagus forests of New Zealand. New Zealand Journal of Ecology 30 (2): 279-284.
- Weston R., Brocklebank L. (1999). The oligosaccharide composition of some New Zealand honeys. Food Chemistry 64: 33–37.