Czy jedynym udomowionym owadem jest pszczoła miodna?
Powszechnie uważa się, że człowiek udomowił tylko dwa gatunki owadów: pszczołę miodną Apis mellifera i jedwabnika morwowego Bombyx mori [Gon i Price 1980, Goldsmith i in. 2005, Aizen i Harder 2009].
Nie brak jednak głosów przeciwnych, dowodzących, że żaden insekt nie został w pełni udomowiony, a pszczoła i jedwabnik co najwyżej podlegają opiece i wykorzystaniu gospodarczemu. Zwolennicy tej drugiej tezy powołują się na 3 argumenty:
[...] - część treści ukryta, w całości dostępna tylko dla zalogowanych e-Prenumeratorów
Rozważmy jednak dokładniej te zagadnienia!
Ad. 1. Zachowania A. mellifera w nowoczesnych pasiekach mocno różnią się od zachowań rojów pierwotnie dzikich (afrykańskich) i zdziczałych. Pszczoły w dzisiejszych ulach tworzą czasem poligyniczne kolonie (z kilkoma królowymi jednocześnie), są mniej agresywne wobec pszczelarza i innych ludzi, rzadko ulegają spontanicznym rójkom, wytwarzają więcej miodu i wosku, wolą pyłek i nektar z roślin uprawnych niż dziko rosnących, niekiedy odżywiają się głównie sztuczną paszą (syropem cukrowym, wyciągami do produkcji ziołomiodów lub sokomiodów). Nierzadko też wyglądają nieco inaczej od owadów z dzikich rojów. Wszystkie te zmiany fenotypu (wyglądu oraz behawioru) stanowią objawy udomowienia.
[...] - część treści ukryta, w całości dostępna tylko dla zalogowanych e-Prenumeratorów
Spory odnośnie do statusu A. mellifera oraz B. mori ukazują jedynie subiektywizm rozmaitych definicji udomowienia. Są one szczególnie jaskrawe u gatunków podzielonych na populacje wyraźnie różniące się stopniem udomowienia jak u psa, kota czy konia [Diamond 2002, Gepts i in. 2012, Larson i in. 2012].
Abstrahując od kwestii udomowienia obu wyżej wspomnianych gatunków, warto dodać, że już setki lat temu hodowano także koszenilę Dactylopius coccus, szelakowca Kerria lacca oraz melipony (pszczoły bezżądłowe) Meliponini. Ostatnie 200 lat przyniosło postępującą domestykację następnych insektów. Rozpoczęło się obłaskawianie, a potem selekcja m.in.:
- trzmieli jako wydajnych zapylaczy bobowatych,
- samotnic, by zwiększyć plonowanie pomidorów i borówek,
- szeregu błonkówek-parazytoidów celem zwalczania szkodników,
- karaczanów, świerszczy, mączników itd. na paszę dla kręgowców, ostatnio także „czarnego żołnierza” Hermetia illucens na proekologiczny pokarm dla ludzi;
- muszki owocowej (drozofili), potem również barciaka większego jako organizmów modelowych [Gon i Price 1980, Flaga 1998, Bryś 2022].
Literatura:
- Aizen MA, Harder LD. (2009). Geographic variation in the growth of domesticated honey bee stocks: Disease or economics? Communicative & Integrative Biology 2: 464-466.
- Bryś M. (2022). Barciak większy – szkodnik pszczół i bezkręgowiec laboratoryjny. Pasieka24 https://pasieka24.pl/index.php/pl-pl/pasieka-czasopismo-dla-pszczelarzy/236-pasieka-4-2022/3494-22-barciak-wiekszy-szkodnik-pszczol-i-bezkregowiec-laboratoryjny
- Diamond J. (2002). Evolution, consequences and future of plant and animal domestication. Nature 418: 700-707.
- Flaga S. (1998). Nasze pszczoły. Biuletyn Informacyjny Instytutu Zootechniki 36, 2: 47-58.
- Gepts P, Bettinger R, Brush S, Damania A, Famula T, McGuire P, et al. (2012). Introduction: The domestication of plants and animals: Ten unanswered questions. In: Gepts P, Bettinger R, Brush S, Damania A, Famula T, McGuire P, et al., editors. Biodiversity in Agriculture - Domestication, Evolution, and Sustainability. Davis, USA: Cambridge University Press, pp. 1-8.
- Goldsmith MR, Shimada T, Abe H. (2005). The genetics and genomics of the silkworm, Bombyx mori. Annual Review of Entomology, 50: 71-100.
- Gon SM, Price EO. (1984). Invertebrate domestication: Behavioral considerations. Bioscience 34: 575-579.
- Harpur BA, Minaei S., Kent CF, Zayed A. (2013). Admixture increases diversity in managed honey bees: reply to De la Rúa et al.Molecular Ecology 22: 3211–3215.
- Larson G, Karlsson EK, Perri A, Webster MT, Ho SYW, Peters J, (2012). Rethinking dog domestication by integrating genetics, archeology, and biogeography. Proceedings of the National Academy of Sciences 109: 8878-8883.
- Oldroyd BP. (2012). Domestication of honey bees was associated with expansion of genetic diversity. Molecular Ecology 21: 4409-4411.
- Oxley PR, Oldroyd BP. (2010). The genetic architecture of honeybee breeding. Advances in Insect Physiology 39: 83-118.