Spadziujące drzewa liściaste, cz. 1.

Spadziujące drzewa liściaste, cz. 1.

Na łamach czasopisma „Pasieka” oraz portalu Pasieka24 pisano już parokrotnie o miodach ze spadzi liściastych [Burzyńska 2022, Walerowicz 2024]. Patoka tej odmiany słynie z wysokich stężeń enzymów, kwasów organicznych oraz szeregu biopierwiastków. Dość wyraźnie różni się wyglądem, smakiem oraz działaniem na organizm człowieka od lepiej nam znanych w Polsce spadzi iglastych. Zdaniem ekspertek najwspanialszymi źródłami spadzi w Polsce i krajach sąsiednich bywają teraz: lipy, klony, dęby oraz drzewa owocowe. Tuż za nimi plasują się wiązy oraz buki. O wiele rzadziej słyszy się dziś (a tym bardziej można kupić) miody znane z opowieści naszych przodków albo z literatury naukowej, wytwarzane z rosy miodowej trzciny bądź żyta. W artykułach i podręcznikach pszczelarstwa rośliny liściaste, dostarczające nam spadzi, oznacza się tylko do rodzaju [Haragsim 1980, Tworek 1998]. Dokładniejsze oznaczenia buka, topoli czy trzciny – do gatunku czy odmiany – fachowcom są zbędne, a niefachowców tylko by odstraszały lub nudziły. Tak ogrodnicy, jak leśnicy doskonale wiedzą, jakie gatunki i odmiany udadzą się w naszym klimacie, w których dzielnicach Polski i na jakich glebach.

Królowe spadzi liściastych Polski

Lipy Tilia dostarczają nie tylko powszechnie znanych miodów nektarowych, ale i sporo spadzi liściastej [Crane, Walker 1984, 1985].

Gatunki rodzime: szerokolistną Tilia platyphyllos i drobnolistną T. cordata powinno się popierać w trzebieżach i czyszczeniach drzewostanów gospodarczych, choć pierwsza pozostaje rodzima tylko na południu kraju [Browicz, Gostyńska−Jakuszewska 1966, Kołtowski 2007]. Lipy to od dwóch wieków drzewa zieleni miejskiej oraz alej, dające zbawienny cień i pochłaniające kurz [Brzywczy-Kunińska i in. 1954, Bugała 1979, Bugała i in. 1984, Fortuna-Antoszkiewicz i in. 2010, Szulc 2022].

Klony Acer

Klon jesionolistny Acer negundo ratuje pszczoły na przednówku, ale to gatunek inwazyjny, od dekad usuwany z łęgów doliny Wisły, parków narodowych i rezerwatów [Dajdok, Pawlaczyk 2009, Purcel 2011]. Jawor Acer pseudoplatanus tradycyjnie omawiany jest osobno od klonu zwyczajnego A. platanoides i paklonu (klona polnego) A. campestre, choć oba te gatunki są rodzime dla Polski. Jawor dostarcza mniej miodu, aczkolwiek ogrodnicy uwielbiają go za efektowną fenologię oraz mnogość kultywarów ozdobnych; stolarze za trwałe, wdzięczne do toczenia i barwienia drewno; muzycy za dźwięk instrumentów z jego drewna. Potrzebuje wilgotniejszych gleb i powietrza niż klon zwyczajny, tym bardziej paklon. Chętnie sadzi się u nas klona palmowego A. palmatum z uwagi na podobieństwo jego liści do marihuany. Niestety w Polsce, nawet na zachodzie, może wymarzać [Sokolov 1949, Kulesza 1951, Krussmann 1962, Białobok, Chylarecki 1965, Rehder 1967, Fedorov 1974, Bellon i in. 1977, Seneta 1991-96 , Bugała 2000, Seneta i in. 2022]. Klon cukrowy A. saccharum łudząco podobny jest do krajowego A. platanoides [Browicz, Gostyńska−Jakuszewska 1966, Kościelny, Sękowski 1971, Bugała 1979, Bojarczuk i in. 1980, Fortuna-Antoszkiewicz i in. 2010, Frączek i in. 2011]. Zdaniem prof. Łuczaja [2002] nasz wcale nie ustępuje mu jako źródło oskoły².

Dęby Quercus

To niemal zawsze krajowe dęby szypułkowe i bezszypułkowe, ew. arcypopularny u nas dąb czerwony Q. rubra. Wizerunek jego liścia zdobi nasze monety groszowe [Browicz 1953, Kościelny, Sękowski 1971, Fortuna-Antoszkiewicz i in. 2010, Seneta i in. 2022].

Lista dębów dających się uprawiać w Polsce pod gołym niebem, a nawet wnikających do słabo zmienionych zbiorowisk wciąż się wydłuża. Trafiły na nią m.in. dąb burgundzki (frędzelkowaty) Q. cerris (Q. conferta) oraz dąb błotny Q. palustris [Bellon i in. 1977, Bojarczuk i in. 1980, Danielewicz, Maliński 2003, Fortuna-Antoszkiewicz i in. 2010, Danielewicz i in. 2014, Danielewiecz, Wiatrowska 2014, Danielewicz i in. 2020]. Nie upowszechniła się za to uprawa dębu omszonego Q. pubescens, uważanego za rodzimy relikt w Bielinku nad Odrą [Browicz 1953, Celiński, Filipek 1958].

Wiele innych gatunków bywa eksponowanych w parkach północnej i zachodniej Polski jako ciekawostki dendrologiczne m.in. dąb wielkoowocowy Q. macrocarpa o wielkich i względnie smacznych żołędziach, zębaty Q. dentata albo dąb węgierski Q. frainetto [Browicz 1953, Bellon i in. 1977]. Burgundzki, węgierski, omszony, szypułkowy i bezszypułkowy pozostają istotnymi dostarczycielami miodów leśnych na pd. Europy i w Turcji [Crane, Walker 1984, 1985].

Śliwy i czereśnie Prunus

Rodzaj Prunus bywa ujmowany wąsko lub szeroko. W węższych ujęciach wyróżnia się osobne rodzaje: migdał Amygdalus, morela Armeniaca, brzoskwinia Persica, śliwa Prunus, czereśnia Cerasus, czeremcha Padus i laurowiśnia Laurocerasus [Sokolov 1949, Krussmann 1962, Białobok, Chylarecki 1965, Rehder 1967, Kościelny, Sękowski 1971, Fedorov 1974, Bellon i in. 1977, Seneta 1991-96 , Bugała 2000, Seneta i in. 2022]. „Drewno czereśni ptasiej (trześni) Cerasus avium ceniono dawniej wyżej od jej owoców za jego prostotę obróbki, delikatny połysk oraz zrównoważony rysunek. Niedobór tego surowca skłaniał europejskich leśników do prób uprawy rozmaitych, zamorskich Prunus jednak wiele z nich przyniosło rozczarowanie” [Rejman 1994, Halarewicz 2011]. Chociażby czeremcha późna u siebie w Appalachach rosła jako gonne drzewo o mocnym, ślicznym drewnie, u nas jako pokaźny, acz pokrzywiony krzew [Purcel 2011, Otręba, Michalska-Hejduk 2014]. Laurowiśnię wschodnią (śliwę wawrzynolistną) P. laurocerasus ceni się u nas za zimotrwałość i wzrost na słabych glebach, jak szczery mazowiecki piach. W prywatnych ogrodach i parkach miejskich zyskują na popularności sakury, czyli dekoracyjne wiśnie i śliwy Japonii np.: wiśnię piłkowaną P. serrulata. U nas zwykle nie zawiązują owoców. Odmiany pełnokwiatowe może i są piękniejsze, jednak pszczoły z nich nie skorzystają tyle, co z kultywarów o kwiatach otwartych. Bywają za to piękne niemal cały rok, także z listowia i korowiny [Fortuna-Antoszkiewicz i in. 2010]. Tarnina Prunus spinosa to rodzimy gatunek czyżni, niezastąpiony składnik żywopłotów i pasów zaporowych, źródło owoców na nalewki, dawna namiastka oliwek. Czeremchy Padus. Nad ciekami najbardziej pożądana jest krajowa czeremcha zwyczajna Prunus padus syn. Padus avium. W wielu regionach pospolitsza od niej stała się czeremcha późna Padus serotina [Otręba, Michalska-Hejduk 2014, Danielewiecz, Wiatrowska 2014, Danielewicz i in. 2020]. Rzadziej uprawiana toteż i rzadziej dziczejąca pozostaje czeremcha wirginijska Padus virginiana, oferowana u nas często w postaci odmian o złotych owocach [Bellon i in. 1977, Kawecki i in. 2001, Kawecki i in. 2005]. Polecam porównanie tych trzech na stronie internetowej atlas-roslin: https://atlas-roslin.pl/gatunki/Padus.htm.

Maloideae – owocowe z szupinkami (owocami głogowatymi, jabłkowatymi)

Gruszę polną (dziką) Pyrus pyraster oraz jabłoń dziką (dębniołkę) Malus sylvestris powinno się popierać w bezpośredniej bliskości lasu, na rozległych haliznach, płazowinach czy wiatrołomach, szczególnie na siedliskach grądowych. Tym niemniej są to gatunki znacznie rzadsze, niż się wydaje, niemal wszędzie wytrzebione bądź rozpuszczone w puli genowej form sadowniczych i ozdobnych. O wiele łatwiejsze do wykonania bywa tworzenie w lukach czy wzdłuż dróg agrorezerwatów, opartych o miejscowe, historyczne kultywary drzew owocowych: śliwy, gruszy oraz jabłoni [Kościelny, Sękowski 1971, Bieniek i in. 2005, Kawecki i in. 2005].

Na szersze upowszechnienie zasługują deserowe odmiany jarzębiny Sorbus aucuparia oraz jarząb domowy Sorbus domestica (Cormus domestica). Polskie prace nie wspominają o spadziowaniu jarzębiny, choć zdaniem Crane i Walker [1985] była ważną dostarczycielką spadzi w ówczesnej Jugosławii. Nie sprawdziły się obawy Pacyniaka [1991] nt. wymarcia brzęku (brekinii) Sorbus torminalis (Torminaria glaberrima) w lasach Polski. Za sprawą licznych inicjatyw Lasów Państwowych, uczonych i obrońców zyskał szereg stanowisk zastępczych, jak również zachował dotychczasowe. Choć pozostaje na liście gatunków ściśle chronionych, to bywa oferowany przez szkółki komercyjne jako wspaniałe, a niedoceniane drzewo parkowe, alejowe, drewnodajne i owocowe [Bieniek i in. 2005, Kawecki i in. 2001, Bednorz 2010, Bednorz, Urbański 2014].

Jakkolwiek świdośliwy Amelanchier sp. div. i wiele mieszańców miczurinowskich posiadają mnóstwo zalet, to ich rosnąca inwazyjność winna skłaniać do ostrożności przy dalszej uprawie po drzewostanach gospodarczych i ochronnych [Fortuna-Antoszkiewicz i in. 2010, Otręba, Michalska-Hejduk 2014, Danielewiecz, Wiatrowska 2014, Danielewicz i in. 2020].

Na stanowiskach ciepłych, a osłoniętych, na zachodzie i skrajnej północy (nad samym Bałtykiem) można poeksperymentować z wprowadzaniem nieszpułki Mespilus germanica albo pigwowca chińskiego Pseudocydonia sinensis [Bärtels, Schmidt 2014].

Leszczyna zwyczajna Corylus avellana

Nadzwyczajna cieniodajność i tempo wzrostu leszczyny, które tak przeszkadza przy odnawianiu lasu i ochronie czynnej gatunków światłożądnych, staje się zaletą w liniach energetycznych tudzież strefach buforowych zbiorników czy rzek. Bywa zestawiana z wierzbą iwą Salix caprea jako jedna z dwóch najważniejszych roślin pożytkowych przedwiośnia. Słabszy niż u leszczyn wzrost plus luźniejsze korony powinny skłaniać leśników do tolerowania iwy w drzewostanach gospodarczych, gdzie leszczyna zbyt mocno konkurowałyby z odnowieniem najważniejszych gatunków lasotwórczych. Tymczasem bardzo wczesne kwitnienie leszczyny staje się pułapką dla owadów, narażając je w warunkach Polski na śmierć z wychłodzenia. Dodatkowym atutem tego krzewu na wsiach jest fakt, że w przeciwieństwie do berberysu i szakłaku nie stanowi żywiciela pośredniego rdzy szczególnie groźnych dla zbóż czy traw pastewnych [Frączak i in. 2011, Szwagrzyk i in. 2011].

Kasztan jadalny Castanea sativa w krajach basenu Morza Śródziemnego dostarcza przede wszystkim miodów nektarowych, ale podobnie jak lipy bywa istotnym źródłem spadzi liściastej [Crane, Walker 1984, 1985]. Spadziowe miody z kasztana stanowią ułamek (mniej niż 1%) miodów spadziowych produkowanych w Grecji, Turcji czy Serbii, jednak są bardzo poszukiwane przez smakoszy. Do XIX w. okazy tego gatunku sadzone na naszych ziemiach cierpiały od mrozów, a ich owoce dojrzewały tylko sporadycznie [Bieniek i in. 2005, Kawecki i in. 2001, Fortuna-Antoszkiewicz i in. 2010]. Dziś C. sativa coraz częściej odnawia się z samosiewów nie tylko na zachodzie, lecz nawet w Polsce centralnej np.: Ogrodzie Botanicznym PAN w Powsinie.

Pozostałych przedstawicieli tego rodzaju widuje się w Polsce tylko wyjątkowo, w nielicznych arboretach i parkach pałacowych. A przecież co najmniej 4 gatunki rosną u nas w gruncie, zawiązując niekiedy orzechy: kasztan niski Castanea pumila, ozarkijski C. ozarkensis, chiński C. molissima oraz japoński (karbowany) C. crenata [https://niezwykleroslinyuzytkowewojtekiiwona.blogspot.com/search/label/Castanea%20ozarkensis Kawecki i in. 2001].

Przeorzechy (orzeszniki) Carya

Zdają się naturalnymi kandydatami do stref buforowych Polski zachodniej jako gatunki łęgowe. Z upraw uciekają i dziczeją u nas co najmniej 3 gatunki: pięciolistkowy C. ovata, sercowaty (gorzki) C. cordiformis oraz siedmiolistkowy C. laciniosa [Białoboki Chylarecki 1965; Chylarecki 1963, 1965; Bellon i in. 1977, Bieniek i in. 2005, Kawecki i in. 2001, Fortuna-Antoszkiewicz i in. 2010]. Dwa pierwsze wnikają już do zbiorowisk o charakterze naturalnym [Chylarecki 1961, Bieniek i in. 2005, Purcel 2011, Danielewiecz, Wiatrowska 2014, Danielewicz i in. 2020]. Pekan C. illinoensis wciąż uchodzi za zbyt ciepłolubnego i „kapryśnego”, by dał się uprawiać w Polsce [Bugała 1979, 2000]. Pojawiają się jednak głosy, że pekana dałoby się uprawiać przynajmniej na zachodzie i północy kraju, zapewniwszy mu podobne warunki jak w lasach łęgowych, to jest:

• zasobne, głębokie gleby o pH 6,5-7;
• dostateczną ilość wody, szczególnie w końcu lata (na przełomie sierpnia i września), gdy zawiązuje orzechy;
• dużo światła, zwłaszcza za młodu.

Słowem są to wymagania zbliżone do platanów, wierzby białej albo sokory, ale nie olszy czarnej [https://derenjadalny.com/oferta/orzesznik-carya?lang=pl-PL]. W swojej amerykańskiej ojczyźnie mimo oprysków pekan często pada ofiarą pluskwiaków, jednak w oczach tamtejszych pszczelarzy uchodzi za stosunkowo słabe (gdyż nieprzewidywalne) źródło spadzi.

---

Literatura:

Bärtels A., Schmidt P. (2014). Enzyklopädie der Gartengehölze. 2., akt. und erw. Auflage. Ulmer Verlag, Leipzig.

Bednorz L. (2010). Jarząb brekinia Sorbus torminalis (L.) Crantz w Polsce. Bogucki Wyd. Nauk., Poznań.

Bednorz L., Urbański P. (2014). Jarząb brekinia (Sorbus torminalis) w polskich lasach. Sylwan 158(08): 614-620.

Bellon S., Tumiłowicz J., Król S. (1977). Obce gatunki drzew w gospodarstwie leśnym. PWRiL, Warszawa.

Białobok S., Chylarecki H. (1965). Badania nad występowaniem drzew obcego pochodzenia w Polsce w warunkach środowiska leśnego. Arboretum Kórnickie 10: 211–278.

Białobok S. (red.) (1991). Lipy. Nasze drzewa leśne, t. 15. Instytut Dendrologii PAN, Kórnik–Poznań. Bieniek A., Kawecki Z., Łojko R., Stanys V. (2005). Owocodajne drzewa i krzewy chłodniejszych stref klimatycznych. Wyd. UWM, Olsztyn.

Bojarczuk T., Bugała W., & Chylarecki H. (1980). Zrejonizowany dobór drzew i krzewów do uprawy w Polsce. Arb. Kórnickie 25: 329-375.

Broda J. (1964). Gospodarka leśna w Polsce. W: Zarys historii gospodarstwa wiejskiego w Polsce. Instytut Historii & Instytut Historii Kultury Materialnej PAN, Warszawa.

Browicz K. (1953). Dęby uprawiane w Polsce. Rocznik Sekcji Dendr. PTB. 9: 71–122.

Browicz K., Gostyńska−Jakuszewska M. (1966). Atlas rozmieszczenia drzew i krzewów w Polsce. PWN, Warszawa–Poznań.

Brzywczy-Kunińska Z., Hellwig Z., Szymanowski T. (1954). Dobory drzew i wytyczne do projektowania zadrzewień ulicznych w miastach. Prace Instyt. Gospod. Kom. 1: 30-48.

Burzyńska M. (2022). Miód ze spadzi liściastej pod lupą. Pasieka24 https://pasieka24.pl/index.php/pl-pl/pasieka-czasopismo-dla-pszczelarzy/236-pasieka-4-2022/3497-12-miod-ze-spadzi-lisciastej-pod-lupa [06.04.2024]

Bugała W., Chylarecki, Bojarczuk T. (1984). Dobór drzew i krzewów do obsadzania ulic i placów w miastach z uwzględnieniem kryteriów rejonizacji. Arb. Kórnickie 29: 35-62.

Bugała W. (1979). Drzewa i krzewy dla terenów zieleni. PWRiL, Warszawa.

Bugała W. (2000). Drzewa i krzewy. PWRiL, Warszawa.

Celiński F. Filipek M. (1958). Flora i zespoły roślinne leśno-stepowego rezerwatu w Bielinku nad

Odrą. The flora and plant communities of the forest-steppe reserve in Bielinek on the Oder. Badania Fizjograficzne nad Polską Zachodnią 4: 5–198.

Chylarecki H. (1961). Rodzaj Carya Nutt. i wyniki jego aklimatyzacji w Arboretum Kórnickim. Arboretum Kórnickie 6: 74–92.

Chylarecki H. (1963). Badania nad przeorzechami (Carya Nutt.) uprawianymi w Polsce w warunkach

środowiska leśnego. Arboretum Kórnickie 8: 29–54.

Czekalski M. (2006). Liściaste krzewy ozdobne. PWRiL, Warszawa.

Czerepko J. (2011). Zmiany roślinności na siedliskach mokradeł leśnych północno-wschodniej Polski. Prace Instytutu Badawczego Leśnictwa, Rozprawy i Monografie, tom 16, Sękocin Stary.

Crane E., & Walker P. (1984). Composition of honeys from some important honey sources. Bee World 65(4): 167-174.

Crane E., & Walker P. (1985). Important honeydew sources and their honeys. Bee World 66(3): 105-112.

Czyńczyk A. (1994). Szkółkarstwo sadownicze. PWRiL, Warszawa.

Dajdok Z., Pawlaczyk P. (red.). (2009). Inwazyjne gatunki roślin naczyniowych ekosystemów mokradłowych Polski. Wydawnictwo Klubu Przyrodników, Świebodzin.

Danielewicz W., Maliński T. (2003). Alien tree and shrubs species in Poland regenerating by self-sowing.

Rocznik Dendrologiczny 51: 205–236.

Danielewicz W., Kiciński P., Antosz Ł. (2014). Turkey oak (Quercus cerris L.) in Polish forests. Acta

Scientiarum Polonorum Silvarum Colendarum Ratio et Industria Lignaria 13(2): 5–22.

Danielewicz W. & Wiatrowska B. (2014). Inwazyjne gatunki drzew i krzewów w lasach Polski. Peckiana

9: 59–67.

Danielewicz W., Wiatrowska B., Dajdok, Z., & Tokarska-Guzik B. (2020). Rośliny naczyniowe obcego pochodzenia zadomowione w lasach Polski. Fragmenta Floristica et Geobotanica Polonica 27(2): 451-471.

Dungan R.J., Kelly D. (2003). Effect of host-tree and environmental variables on honeydew production by scale insects (Ultracoelostoma sp.) in a high elevation Nothofagus solandri forest. New Zealand Journal of Ecology 27(2): 169-177.

Faliński J. B. (2004). Inwazje w świecie roślin: mechanizmy, zagrożenia, projekt badań. Phytocoenosis

16, Seminarium Geobotanicum 10: 1–32.

Fedorov R.V. (1974). Flora Partis Europaeae URSS. Tom 1. Izd. Nauka, Leningrad.

Flaga S. (2015). Rośliny pokarmowe pszczół samotnic. Wydawnictwa ZPKWM, Kraków.

Fortuna-Antoszkiewicz B., Gadomska E., Gadomski K. (2010). Urządzanie i pielęgnacja terenów zieleni. Hortpress Spzoo, Warszawa.

zielnych do nasadzeń lub wysiewu w różnych siedliskowych typach lasu. s. 86-113. W: Czekońska K., Szabla K. (red.) Ochrona owadów zapylających w ekosystemach leśnych. Wyd. UR w Krakowie/Lasy Państwowe, Kraków.

Geslin B., Gauzens B., ... Vereecken N. (2017). Massively introduced managed species and their consequences for plant–pollinator interactions. Adv. Ecol. Res. 57: 147–199.

Haragsim O. (1970). Spadź i pszczoły. PWRiL, Warszawa.

Heydari A.B., Mossadegh M. (1997). Honeydew Producing Insects in Tehran Province, Iran. Plant Protection, Scientific Journal of Agriculture 19(1/2): 17-26.

Hościło A., Mirończuk A., Lewandowska A. (2016). Określenie rzeczywistej powierzchni lasów w Polsce na podstawie dostępnych danych przestrzennych. Sylwan 160(8): 627−634.

Hrynkiewicz-Sudnik J., Sękowski B., Wilczkiewicz M. (1987). Rozmnażanie drzew i krzewów liściastych. PWN, Warszawa.

Jabłoński B., & Kołtowski Z. (1999). Nektarowanie roznych gatunkow i mieszańców lipy [Tilia L.]. Pszczelnicze Zeszyty Naukowe 43(1): 279-290.

Jaszczak R., Bańkowski J., Kowalczyk B. (2020). Urządzanie lasu w dobie wyzwań środowiskowych i społecznych – planowanie regionalne. Sylwan 164(5): 373–383.

Kawecki Z., Łojko R., Pilarek B. (2001). Mało znane rośliny sadownicze. Wyd. UWM, Olsztyn.

Kaźmierczakowa R. (1971). Ekologia i produkcja runa świetlistej dąbrowy i grądu w rezerwatach Kwiatkówka i Lipny Dół na Wyżynie Małopolskiej. Studia Naturae 15: 1–107.

Kelly D. (1990). Honeydew density in mixed Nothofagus forest, Westland, New Zealand. New Zealand Journal of Botany 28(1): 53-58.

Frączek M., Szwagrzyk J., Bodziarczyk M. (2011). Gatunki drzew, krzewów i roślin Kocięcki S (1965). Plantacje nasienne ze szczepów - zakładanie i prowadzenie. Sylwan 109(1): 51–63.

Kołtowski Z. (2004). Sposoby wykorzystania zasobów genowych zgromadzonych w kolekcji roślin miododajnych. Zeszyty Problemowe Postępów Nauk Rolniczych 497(2): 685-692.

Kołtowski Z. (2007). Lipy. Pszczelarz Polski 7: 8-11.

Kołtowski Z. (2017). Przewodnik po roślinach miododajnych. Wyd. Lasów Państwowych, LP Nadleśnictwo Augustów, Augustów.

Kościelny S., Sękowski B. (1971). Drzewa i krzewy – klucze do oznaczania. PWRiL, Warszawa.

Kowalski T. (2006). Chalara fraxinea sp. nov. associated with dieback of ash (Fraxinus excelsior) in Poland. Forest Pathol. 36(4): 264–270.

Krussmann G. (1962). Handbuch der Laubgeholze. P. Parey, Berlin.

Kujawska M., Łuczaj Ł., Sosnowska J., Klepacki P. (2016). Rośliny w wierzeniach i zwyczajach ludowych. Polskie Towarzystwo Ludoznawcze, Wrocław.

Kulesza W. (1951). Klucz do oznaczania drzew i krzewów. PWRiL, Warszawa.

Łuczaj Ł. (2002). Dzikie rośliny jadalne. Chemigrafia, Krosno.

Łukasiewicz A. (1989). Drzewa w środowisku miejsko-przemysłowym. Ss. 49-85. [w:] Białobok S. (red.). Życie drzew w skażonym środowisku. PWN Warszawa-Poznań.

Łukasiewicz S. (2011). Drzewa i krzewy polecane do obsadzeń ulicznych w miastach (ze szczególnym uwzględnieniem środkowo-zachodniej Polski). Rośliny do zadań specjalnych: 319-330.

Meger J., Kozioł C., Pałucka M., Burczyk J., Chybicki, I. J. (2024). Genetic resources of common ash (Fraxinus excelsior L.) in Poland. BMC Plant Biology 24(1): 186.

Mowszowicz J., Rembertowicz-Szymborska H. (1971) Przewodnik do oznaczania drzew i krzewów krajowych i aklimatyzowanych. WSiP, Wawa.

Otręba A. & Michalska-Hejduk D. (red.). (2014). Inwazyjne gatunki roślin w Kampinoskim Parku Narodowym i w jego sąsiedztwie. Wyd. Kampinoskiego Parku Nar., Izabelin.

Pacyniak C. (1992). Najstarsze drzewa w Polsce. Wyd. PTTK „Kraj”, Warszawa.

Purcel A. (2011). Zdecydowane nie! obcym gatunkom ekspansywnych drzew i krzewów w terenach zieleni komponowanej i otwartym krajobrazie Polski. s. 423–438. W: Drozdek M.E. (red.) Rośliny do zadań specjalnych. Oficyna Wydawnicza Państwowa Wyższa Szkoła Zawodowa w Nysie, Sulechów

– Kalsk.

Rehder A. (1967). Manual of cultivated Trees and Shrubs. New York.

Rejman A., Makosz E. (1994). Szkółkarstwo roślin sadowniczych. Plantpress, Kraków.

Rothmaler W. (1995). Exkursionsflora von Deutschland, Band 3. Gefäßpflanzen: Atlasband. Spektrum Akademischer Verlag, Leipzig.

Rothmaler W. (2005). Exkursionsflora von Deutschland, Band 4. Gefäßpflanzen: Kritischer Band. Spektrum Akademischer Verlag, Leipzig.

Rutkowski L. (1998). Klucz do oznaczania roślin naczyniowych Polski niżowej. Wyd. Naukowe PWN, Warszawa.

Seibold S., Gossner M.M., …Wöllauer S., Weisser W.W. 2019. Arthropod decline in grasslands and forests is associated with landscape-level drivers. Nature 574: 671–688.

Semizer-Cuming D, Chybicki IJ, Finkeldey R, Kjær ED. (2021). Gene flow and reproductive success in ash (Fraxinus excelsior L.) in the face of ash dieback: restoration and conservation. Ann. For. Sci. 278(1): 14.

Seneta W. (1991-96) Drzewa i krzewy liściaste. Wyd. Naukowe PWN, Warszawa.

Seneta W., Dolatowski J., Zieliński J. (2022). Dendrologia. Wyd. Naukowe PWN, Warszawa.

Sokolov S.Ja. (1949). Djerjevja i kustarniki SSSR. Tom 1. Izd. Nauka, Leningrad.

Szewczyk J., Gazda A., Szwagrzyk J. (2011). Dendrologia. Materiały pomocnicze do ćwiczeń. Wydawnictwo UR w Krakowie, Kraków.

Szulc (2022). Zielone miasto. Zieleń przy ulicach. Agencja Promocji Zieleni, Warszawa.

Szwagrzyk J., Bodziarczyk J., Frączek M. (2020). Kierunki w hodowli lasu sprzyjające owadom zapylającym. s. 55-74. W: Czekońska K., Szabla K. (red.) Ochrona owadów zapylających w ekosystemach leśnych. Wyd. UR w Krakowie/Lasy Państwowe, Kraków.

Szydło W. (2011). Szkółkarstwo ozdobne. Agencja Promocji Zieleni, Warszawa.

Szymanowski T. (1960). Spostrzeżenia nad wzrostem dębu wielkoowocowego (Quercus macrocarpa MICHX.) w naszych parkach. Rocznik Sekcji Dendr. PTB. 14: 137–143.

Śląski J., Sękowski B. (1988). Szkółkarstwo szczegółowe drzew i krzewów ozdobnych oraz użytkowych. Kórnik-PWRiL, Poznań-Warszawa.

Tworek K. (1998). Spadź i jej wytwórcy. s. 863-879. W: Prabucki J. (red.) Pszczelnictwo, Wydawnictwo Promocyjne „Albatros”, Szczecin.

Walerowicz M. (2024). Miód ze spadzi liściastej. „Kupuj polski miód!” Pasieka24 https://pasieka24.pl/index.php/pl-pl/aktualnosci/kupuj-polski-miod-kategoria/2647-miod-spadziowy-ze-spadzi-lisciastej

Waźbińska J., Kawecki Z. (2002). Drzewa i krzewy liściaste. Wyd. UWM, Olsztyn.

Wojtacki J. (1988). Produkty pszczele i przetwory miodowe. PWRiL, Warszawa.

Woziwoda B., Potocki M., Sagan J., Zasada M., Tomusiak R. & Wilczyński S. (2014). Commercial

forestry as a vector of alien tree species – the case of Quercus rubra L. Introducion in Poland. Baltic

Forestry 20(1): 131–141.

---

---

Zamów prenumeratę czasopisma "Pasieka"