Meksykańska osa miodowa
Nie trzeba być pszczelarzem ani przyrodnikiem, by wiedzieć, że miód produkują pszczoły, a nie osy. Osy, w tym szerszenie, co najwyżej go kradną. Tym niemniej na półkuli południowej występuje kilka rodzajów osobliwych błonkówek, wytwarzających produkt uznawany za miód – gdyż także będący efektem przeróbki nektaru oraz spadzi. Co więcej, owady te świadczą ludzkości szereg innych usług. Warto zatem rozejrzeć się za nimi podczas urlopu za Wielką Wodą.
Pracowita i smaczna
Meksykańska osa miodowa Brachygastra mellifica to niezwykle przydatny dla ludzi owad, występujący dziko przede wszystkim w Ameryce Środkowej i Meksyku, od Panamy do Arizony i Teksasu włącznie. Odgrywa sporą rolę w tępieniu szkodliwych pluskwiaków w sadach i zapylaniu roślin, zwłaszcza awokado [Evans, West-Eberhard 1970, Hogue 1993, Carpenter 2017]. W pewnych okolicznościach farmerom bardziej zależy na obecności B. mellifica niż pszczoły miodnej, stąd prace nad repelentami selektywnie odstraszającymi pszczoły, a wabiącymi osy miodowe [Danka i in. 1992, Hoy, Nguyen 2001, Perez-Balam i in. 2012, Wu i in. 2021]. Czerw osy miodowej to obok muchówki Hermetia illucens jeden z ważniejszych tradycyjnych, owadzich składników meksykańskiej diety, cieszący się rosnącym zainteresowaniem konsumentów i naukowców z innych państw jako „pokarm przyszłości”, ewentualnie także źródło biopaliw [Manzano-Agugliaro i in. 2012, Baigts-Allende i in. 2021]. Rdzenna ludność Meksyku jada zarówno same owady, jak i gromadzoną przez nie patokę [Acuna i in. 2011]. Zdaniem niektórych zasługuje ona na miano prawdziwego miodu jako materiał zapasowy błonkówki, powstały poprzez obróbkę nektarów i spadzi owadzimi enzymami [Crane 1973, Crane, Walker 1985].
[...] - część treści ukryta, w całości dostępna tylko dla zalogowanych e-Prenumeratorów
Roje i gniazda
Jak przystało na przedstawicielkę klecankowych, zwanych w wielu językach „osami papierowymi”, również Brachygastra mellifica buduje gniazda o średnicy 0,4–0,5 m, z papieru własnej produkcji. Rodziny osy miodowej bywają stosunkowo liczne, składają się z od 3,5 do niemal 19 tysięcy osobników, w tym do tysiąca trutni oraz od kilkudziesięciu do półtora tysiąca królowych jednocześnie. Dla porównania: rodziny typowych dla Ameryki Południowej pszczół bezżądłowych (meliponin) rzadko kiedy liczą więcej niż kilkaset robotnic, natomiast rodzinki naszych klecanek maksymalnie 250, a szerszeni europejskich 300-1000 okazów [Puławski 1967, Hastings i in. 1998, Bellmann 2011, Cardinal, Danforth 2011, Andena, Carpenter 2012, Peters i in. 2017, https://swiatmakro.com/2016/10/27/klecanki-polistes-spp-istny-galimatias/].
[...] - część treści ukryta, w całości dostępna tylko dla zalogowanych e-Prenumeratorów
Obrończyni cytrusów
Powszechnie przyjmuje się, że w Teksasie oraz płn. Meksyku rodziny najliczniejsze bywają od lipca do września. To dla B. mellifica czas „mszycowych żniw”, gdy w sadach cytrusowych polują na pluskwiaka Diaphorina citri (ang. asian citrus psillid). Ten rodzimy dla Wschodniej Azji owad powoduje ogromne straty w sadach cytrusowych Afryki i obu Ameryk, roznosząc niebezpieczną chorobę zwaną zielenieniem cytrusów, chorobą Huanglongbing (albo tylko Huanglongbing). Gdy D. citri ubywa, czy to wskutek oprysków, czy to aktywności innych wrogów naturalnych (parazytoidów, biedronek), to osy miodowe głodują, maleje tak liczba robotnic w gnieździe, jak i całych gniazd w danym sadzie [Gutierrez, Ponti 2013, Blaustein i in. 2018, Nakabachi i in. 2020]. Nie wiadomo, co było podstawowym pożywieniem os miodowych przed zawleczeniem z Dalekiego Wschodu tego insekta.
Zapylaczka awokado i jadłoszyna
Meksykańska osa miodowa należy do najważniejszych zapylaczy smaczliwki wdzięcznej (awokado Persea americana) wśród os i w ogóle wśród wszystkich owadów. Przenosi znaczne ilości pyłku na włoskach swojej głowy, spodzie tułowia i odnóżach. Pozostałe gatunki os, nawet tych odżywiających się przede wszystkim nektarem jak Polistes czy Mischocyttarus, są raczej gośćmi kwiatowymi (żeby nie rzec rabusiami pyłku i nektaru) niż wydajnymi zapylaczami [Isch-Am i in. 1999]. Awokado to fascynujący przykład rośliny, jaka straciła większość swoich rozsiewaczy nasion (ogromne leniwce naziemne, mastodonty itd.), toteż jest trująca m.in. dla drobiu, strusi, kanarków, psów, kotów, koni, bydła, nawet kóz, albowiem zawiera persynę. Dobrze, że przynajmniej w sprawach zapylania awokado pozostaje w lepszej sytuacji. Nie tylko bowiem zachowało dotychczasowych, dobrych zapylaczy jak osy miodowe oraz melipony, lecz także zyskało kolejnych jak pszczołę miodną [Burger i in. 1994, Barlow, Paul 2002, Litz i in. 2004].
[...] - część treści ukryta, w całości dostępna tylko dla zalogowanych e-Prenumeratorów
Miód osy miodowej
Meksykańska osa miodowa oraz jej brazylijska kuzynka Brachygastra lecheguana nie tylko gromadzą nektar i pyłek w swoich gniazdach, lecz również przetwarzają go na swoistą patokę, nader podobną do materiału zapasowego pszczoły miodnej. Pojedyncze gniazdo zawierać może do 10–20 plastrów, o łącznej wadze kilku kilogramów. W dostępnym piśmiennictwie fachowym brak bliższych danych o jego kolorystyce. Ma pachnieć silnie i przyjemnie, a krystalizować prędzej od większości miodów pszczelich. Rdzenna ludność Brazylii oraz Meksyku pozyskiwała go bardzo podobnie jak dawni europejscy bartnicy miód z barci leśnych, tzn. wyszukiwała nowe gniazda, przenosiła je w wybrane miejsca, gdzie łatwiej było ich strzec, wypłaszała owady dymem, wybierała patokę, niszcząc przy tym gniazdo, po czym pozwalała osom wrócić i odbudować swój dom. Patoką Brachygastra miano nawet handlować do XX w. na targach w meksykańskim stanie Jalisco. Spożycie osowego miodu mogło być niebezpieczne podczas kwitnienia pewnych roślin, szczególnie bieluni Datura lub Brugmansia, gdyż patoka z przewagą ich nektaru była równie trująca dla ludzi jak same rośliny [Evans, West-Eberhard 1970, Hogue 1993, Sugden, McAllen 1994].
Poddanie materiału zapasowego B. mellifica wykazało jego spore podobieństwo do miodów Apis mellifera, pracujących w tych samych okolicach co osy miodowe. Obie patoki odznaczały się porównywalnym stężeniem glukozy i fruktozy. Obie też powstały głównie z nektaru słonecznika i jadłoszyna jako najobficiej kwitnących roślin pożytkowych [Sugden, McAllen 1994, Hunt i in. 1998]. W ogóle obie Ameryki to ziemie mlekiem i miodem płynące, gdyż prócz naszej pszczoły i hodowanych przez Majów melipon, także osy z rodzaju Polybia produkują nieco miodu [Evans, West-Eberhard 1970, Crane 1973, Wilson 1978, Carpenter 2017].
Jak widać, Ameryka to kraina nieograniczonych możliwości. Można tu nie tylko zrobić karierę od pucybuta do milionera, ale i jadać miód wytwarzany przez osy. Szkoda tylko, że niektóre porcje tej patoki można zjeść tylko raz w życiu. Dlatego: kupujmy polski miód!
Literatura:
- Acuna M., Caso L., Aliphat M., Vergara C. (2011). Edible insects as part of the traditional food system of the Popoloca town of Los Reyes Metzontla, Mexico. Journal of Ethnobiology 31 (1): 150–169.
- Andena S., Carpenter J. (2012). A phylogenetic analysis of the social wasp genus Brachygastra Perty, 1833, and description of a new species (Hymenoptera, Vespidae, Epiponini). American Museum Novitates 3753: 1–38.
- Baigts-Allende D., Doost A. S., Ramirez-Rodrigues M., Dewettinck K., van der Meeren P., de Meulenaer B., Tzompa-Sosa D. (2021). Insect protein concentrates from Mexican edible insects: Structural and functional characterization. LWT 152: 112267.
- Barlow C., Paul M. (2002) The Ghosts of Evolution: nonsensical fruit, missing partners and other ecological anachronisms. Basic Books, New York.
- Bellmann H. (2011). Błonkówki. Przewodnik entomologa. Ofic. Wyd. MULTICO, Warszawa.
- Blaustein R., Lorca, G., Teplitski M. (2018). Challenges for Managing Candidatus Liberibacter spp. (Huanglongbing Disease Pathogen): Current Control Measures and Future Directions. Phytopathology 108 (4): 424–435.
- Burger W. (1994). Cardiomyopathy in ostriches (Struthio camelus) due to avocado (Persea americana var. guatemalensis) intoxication. Journal of the South African Veterinary Association 65 (3): 113–118.
- Carpenter J. (2017). Tentative Checklist of the Polistine Tribe Epiponini. IUNH.
- Crane E. (1973). Honey sources in some tropical and subtropical countries. Bee World 54(4): 177-186.
- Crane E., Walker P. (1985). Important honeydew sources and their honeys. Bee World 66(3): 105-112.
- Danka R., Williams J., Sugden E., Rivera R. (1992). Field tests of an acephate baiting system designed for eradicating undesirable honey bees (Hymenoptera: Apidae). Journal of Economic Entomology 85 (4): 1104-1111.
- Evans H., West-Eberhard M. (1970). The Wasps. University of Michigan Press, Ann Arbor.
- Gutierrez A., Ponti L. (2013). Prospective Analysis of the Geographic Distribution and Relative Abundance of Asian Citrus Psyllid (Hemiptera: Liviidae) and Citrus Greening Disease in North America and the Mediterranean Basin. Florida Entomologist 96 (4): 1375–1391.
- Hastings M., Queller D., Eischen F., Strassmann J. (1998). Kin selection, relatedness, and worker control of reproduction in a large-colony epiponine wasp, Brachygastra mellifica. Behavioral Ecology 9 (6): 573–581.
- Hoy M., Nguyen R. (2001). Classical biological control of Asian citrus psylla. Citrus Industry 81: 48-50.
- Hunt J. H., Rossi A., Holmberg, N., Smith S., Sherman W. (1998). Nutrients in social wasp (Hymenoptera: Vespidae, Polistinae) honey. Annals of the Entomological Society of America 91(4): 466-472.
- Hogue C. (1993). Latin American Insects and Entomology. University of California Press, Berkeley.
- Ish-Am G., Barrientos-Priego F., Castaneda-Vildozola A., Gazit S. (1999). Avocado (Persea americana Mill.) pollinators in its region of origin. Revista Chapingo, Serie Horticultura 5: 137–143.
- Litz R. E., Witjaksono, Raharjo S., Efendi D., Pliego-Alfaro F., Barcelo-Munoz A. (2004) Persea americana Avocado. s. 325–345. W: Litz R. E. (red.) Biotechnology of fruit and nut crops. Biotechnology in Agriculture Series. Biotechnology in Agriculture Series 29.
- Manzano-Agugliaro F., Sanchez-Muros M. J., …Pérez-Bañón C. (2012). Insects for biodiesel production. Renewable and Sustainable Energy Reviews 16 (6): 3744-3753.
- Muller G., Junnila A., Traore M., Traore S.,…Schlein Y., Arheart K. (2017). The invasive shrub Prosopis juliflora enhances the malaria parasite transmission capacity of Anopheles mosquitoes: a habitat manipulation experiment. Malaria Journal 16 (1): 237.
- Nakabachi A., Piel J; Malenovský I., Hirose Y. (2020). Comparative Genomics Underlines Multiple Roles of Profftella, an Obligate Symbiont of Psyllids: Providing Toxins, Vitamins, and Carotenoids. Genome Biology and Evolution 12 (11): 1975–1987.
- Naumann M. (1968). A revision of the genus Brachygastra (Hymenoptera: Vespidae). University of Kansas Science Bulletin 47: 929-1003.
- Peters R., Krogmann L., Mayer C., Donath A., Gunkel S. (2017). Evolutionary History of the Hymenoptera. Current Biology 27 (7): 1013–1018.
- Perez-Balam J., Quezada-Euan J., ….Soro A., Paxton R. J. (2012). The contribution of honey bees, flies and wasps to avocado (Persea americana) pollination in southern Mexico. Journal of Pollination Ecology 8: 42-47.
- Podbielkowski Z. (1992). Rośliny użytkowe. WSiP, Warszawa.
- Puławski W. (1967). Klucze do oznaczania owadów Polski, cz. XXIV Błonkówki – Hymenoptera. Zeszyt 64-65 Osowate – Vespidae, Masaridae. Polskie Towarzystwo Entomologiczne/PWN, Warszawa.
- Ramsey J., Johnson R., Hoki J.; …MacCoss M., Cilia M. (2015). Metabolic Interplay between the Asian Citrus Psyllid and Its Proffitella Symbiont: An Achilles’ Heel of the Citrus Greening Insect Vector. PLOS ONE 10 (11): e014082.
- Reyes-Rosa M. (2011). First report of a predaceous wasp attacking nymphs of Diaphorina citri (Hemiptera: Psyllidae), vector of HLB. The Florida Entomologist 94 (4): 1075–1077.
- Reyes-Rosas M., Loera-Gallardo J. Lopez-Arroyo J., Buck M. (2013). Brachygastra mellifica (Hymenoptera: Vespidae): Feeding behavior and preferential predation on Diaphorina citri (Hempitera: Liviidae) life stages in México. Florida Entomologist 96 (4): 1588–1594.
- Richards O.W. 1978. The social wasps of the Americas, excluding the Vespinae. British Museum (Natural History), London.
- Silveira O. (2008). Phylogeny of wasps of the genus Mischocyttarus de Saussure (Hymenoptera, Vespidae, Polistinae). Revista Brasileira de Entomologia 52: 510-549.
- Soares J., Lara F. (1994). Predation of Anthonomus grandis Boh. by Brachygastra lecheguana (Latreille) (Hymenoptera: Vespidae). Anais da Sociedade Entomologica do Brasil 23(1): 135-136.
- Sowiński M. (2016) https://swiatmakro.com/2016/10/27/klecanki-polistes-spp-istny-galimatias/ [dostęp 24.04.2024]
- Sudgen E., McAllen L. (1994). Observations on foraging, population and nest biology of the Mexican honey wasp, Brachygastra mellifica (Say) in Texas [Vespidae: Polybiinae]. Journal of the Kansas Entomological Society 67 (2): 141–155.
- Wilson O. (1978). Społeczeństwa owadów. PWN, Wawa.
- Wu F., Huang M., Fox E., Huang J., Cen Y., Deng X., Xu M. (2021). Preliminary Report on the Acquisition, Persistence, and Potential Transmission of Citrus tristeza virus by Diaphorina citri. Insects 12 (8): 735.
- https://www.koppert.com/plant-pests/psyllids/asian-citrus-psyllid/ [dostęp 24.04.2024]