Z artykułu dowiesz się m.in.:
- jaki jest cykl życiowy szerszenia Vespa velutina;
- gdzie najczęściej buduje gniazda szerszeń azjatycki;
- dlaczego pszczoły miodne Apis mellifera nie mają szans w starciu z tym drapieżnikiem.
Szerszeń azjatycki nadciąga do Polski, cz. 2.
Szerszeń azjatycki (Vespa velutina nigrithorax) nie ma naturalnego wroga i stanowi ogromne zagrożenie dla pszczół miodnych. W poprzednim numerze „Pasieki” mogliście przeczytać pierwszą część artykułu o tym gatunku. Dowiedzieliście się z niej, że przez podobieństwo nazwy szerszeń ten jest mylony z Vespa mandarinia (ang. Asian giant hornet) oraz jak rozprzestrzenił się w Europie od 2004 r., kiedy dotarł na Stary Kontynent. W Polsce jeszcze nie został odnotowany, jednak to tylko kwestia czasu. Warto zapoznać się zatem z biologią szerszenia azjatyckiego.
Eradykacja szerszenia azjatyckiego jest możliwa jedynie we wczesnej fazie, tylko w przypadku zaobserwowania i zniszczenia pierwszych ognisk jego występowania. Vespa velutina łatwo dostosowuje się do różnych warunków życia i środowiska, a przy dostatku pożywienia i wody szybko powiększa swoje gniazdo. Jest w stanie przetrwać transport na duże odległości, o czym świadczy przypadkowe zawleczenie królowych z Chin do Francji w 2004 r., które stały się zaczątkiem tego wielkiego problemu w Europie. We Francji w ciągu trzech lat szerszeń azjatycki rozprzestrzenił się na obszarze 120 000 km². Obecnie gniazda szerszeni azjatyckich występują nawet w Alpach na wysokości około 1500 m n.p.m. Szybkość rozprzestrzeniania się tego gatunku we Francji wynosi 78 km rocznie. W 2016 r. szerszeń dotarł do Wielkiej Brytanii, najprawdopodobniej z transportem drewna.
Cykl życiowy szerszenia azjatyckiego
W strefie klimatu umiarkowanego, wiosną, królowa po zakończeniu hibernacji zakłada gniazdo. Zmiany klimatyczne mogą powodować przyspieszenie wiosennego terminu zakładania gniazd. Na przykład w 2025 r. już 25 stycznia zauważono królową szerszenia w Genewie (Szwajcaria).
[...] - część treści ukryta, w całości dostępna tylko dla zalogowanych e-Prenumeratorów
Jeśli miejsce nie pozwala na rozbudowę gniazda, robotnice budują nowe, tzw. gniazdo wtórne, które może być oddalone nawet o ponad 200 m od gniazda pierwotnego. Tym razem królowa stopniowo ogranicza się tylko do składania jaj (ich liczba może dochodzić do 15 tys. w ciągu sezonu, natomiast gniazdo pod koniec sezonu może liczyć 12 tys. komórek – dla porównania gniazdo szerszenia europejskiego Vespa crabro ma zaledwie ok. 3000 komórek). Robotnice przejmują obowiązki związane ze zdobywaniem pożywienia, budową, naprawami.
Podobnie jak u innych błonkówek, które są owadami społecznymi, kolonie szerszeni składają się wyłącznie z samic przez większość roku. Samce pojawiają się późnym, a ich jedynym zadaniem jest kopulować z młodymi królowymi. Nie pełnią żadnej innej funkcji w kolonii.
[...] - część treści ukryta, w całości dostępna tylko dla zalogowanych e-Prenumeratorów
Dobrze odżywione królowe (żywią się specjalną dietą bogatą w tłuszcze i białka, wytwarzaną przez larwy szerszeni, dzięki czemu tworzą zapas tłuszczu w ciele) opuszczają gniazdo i kopulują z samcami z dala od gniazda, zazwyczaj w koronach krzewów i drzew. Latają nawet kilka kilometrów od kolonii macierzystej, co zapobiega chowowi wsobnemu. Po kopulacji królowe nigdy nie wracają do pierwotnego gniazda, lecz szukają odpowiedniego schronienia na przezimowanie. Robotnice szerszenia V. velutina mają ok. 400 g, natomiast te przeznaczone na królowe mają większą masę i inny skład chemiczny kutykuli, jednak trudno zauważyć te różnice między nimi gołym okiem (w niektórych źródłach pojawia się informacja, że królowe są większe). Królowe mają także szerszy rozstaw skrzydeł (> 4,5 mm).
Od końca lata do listopada królowe i samce opuszczają gniazdo i kopulują, zazwyczaj w koronach drzew. Przed zimą samce giną. Zaplemnione królowe przeżywają w stanie hibernacji. Mogą zimować pojedynczo lub w grupach pod korą drzew, lub pod kamieniami. Nieznana jest ani śmiertelność hibernujących królowych, ani to, w jak najniższej temperaturze przeżywają.
Wielkość i lokalizacja gniazda szerszenia azjatyckiego
[...] - część treści ukryta, w całości dostępna tylko dla zalogowanych e-Prenumeratorów
Dieta szerszenia Vespa velutina
Szerszenie te są niemal wszystkożerne. Pszczoły nie są jedynym źródłem pożywienia białkowego dla szerszenia azjatyckiego. Potencjalnym źródłem ich pokarmu są również inne owady, które z łatwością stają się zdobyczą robotnic i pożywieniem dla larw szerszeni. Pokarm dostarczony do gniazda może składać się z ponad 150 gatunków owadów. Dorosłe szerszenie azjatyckie same nie konsumują mięsa, żywią się głównie nektarem, dojrzałymi owocami, sokami z drzew, a także specjalnymi wydzielinami produkowanymi przez larwy w gnieździe.
Pszczoły nie mają szans z szerszeniem azjatyckim
Ten gatunek należy do jednego z najsprawniejszych łowców pszczół miodnych wśród szerszeni, ponieważ pszczoły łapie w powietrzu. Inne gatunki szerszeni lądują na wylotku ula i łapią pszczoły. W przypadku np. szerszenia europejskiego (Vespa crabro) pszczoły mogą się bronić żądleniem.
[...] - część treści ukryta, w całości dostępna tylko dla zalogowanych e-Prenumeratorów
Dlaczego pułapki na szerszenie nie działają?
Łapanie pojedynczych szerszeni azjatyckich do wystawionych pułapek, np. w formie plastikowych butelek z przynętą, nie jest ani skutecznym środkiem likwidacji tych owadów. W pułapki łapią się także inne owady, w tym chronione. Martwego szerszenia nie można wykorzystać do śledzenia jego drogi do gniazda, a zabicie kilku pojedynczych osobników ma znikomy wpływ na życie całej kolonii.
Naukowcy pracują nad rozwiązaniem problemu, np. badana jest skuteczność pułapek feromonowych, które przyciągają samce – być może ograniczy to liczbę zaplemnionych królowych. Testowane są również elektryczne bariery i specjalne wkładki do wylotków.
Szerszenie próbuje się także zwalczać chemicznie. Ostatnio opracowano urządzenie (System Vespikill DHP40) do dokładnego dozowania substancji chemicznych do gniazda szerszeni, z możliwością uruchomienia aplikacji środka za pomocą pilota, co pozwala zachować bezpieczną odległość podczas zabiegu. Jednak najważniejsza wciąż pozostaje prewencja i usunięcie pierwszych gniazd. Bądźmy czujni!
Teresa Kobiałka
Literatura:
- Diaz, A., Grünewald, S., Proková, H., & Wimmer, W. (2023). ASIAN HORNET (Vespa velutina nigrithorax) Biology, Monitoring, Control and Prevention of Spreading. Retrieved August 6, 2025, https://blesabee.online/app/uploads/2024/02/29_1_EN_VESPA_VELUTINA_WEB.pdf
- Poidatz, J., Bressac, C., Bonnard, O., & Thiéry, D. (2018). Comparison of reproductive traits of foundresses in a native and an invasive hornet in Europe. Journal of Insect Physiology, 109, 93–99. https://doi.org/10.1016/j.jinsphys.2018.07.004
- Proková H.(2023). Dřív, než bude pozdě, „Moderni Vcelar” 2/2023. https://www.modernivcelar.eu/8953-driv-nez-bude-pozde (dostęp 04.08.2025).
- Proková H.(2025). Časný začátek sezóny sršně asijské. Moderni Vcelar” 4/2025. https://www.modernivcelar.eu/9670-casny-zacatek-sezony-srsne-asijske (dostęp 04.08.2025)
- Proková H.(2025). Drsný svět královny sršně asijské při vzniku primárního hnízda. „Moderni Vcelar” 3/2025. Modernivcelar.eu. https://www.modernivcelar.eu/9639-drsny-svet-kralovny-srsne-asijske-pri-vzniku-primarniho-hnizda (dostęp 04.08.2025)
- Proková H.(2025). Medaile pro vhodnější zneškodnění sršně asijské. Moderni Vcelar” 7/2025. https://www.modernivcelar.eu/9737-medaile-pro-vhodnejsi-zneskodneni-srsne-asijske (dostęp 04.08.2025).
