Czerw trutowy – interesujący produkt pszczeli

Z artykułu dowiesz się m.in.:

• kto był pionierem wykorzystywania homogenatu larw trutni w celach leczniczych;
• jak się pozyskuje, przetwarza i konserwuje czerw turtowy;
• jaki jest skład chemiczny tego produktu.

Czerw trutowy – interesujący produkt pszczeli

Produkty z ula są niezwykle wartościowe pod względem złożonego składu chemicznego oraz właściwości biologicznych i farmakologicznych. Liczne dane z piśmiennictwa wskazują na możliwość ich szerokiego zastosowania w celu profilaktycznym, prozdrowotnym i leczniczym. Do szerokiej gamy produktów pszczelich zalicza się wytwarzane przez pszczoły i częściowo przez nie przetwarzane (miód, propolis, pyłek kwiatowy, pierzga), wydzielane przez ich wyspecjalizowane gruczoły (mleczko pszczele, jad pszczeli i wosk) oraz mniej poznane produkty z organizmów pszczół (czerw pszczeli i trutowy, osyp pszczół).

Najstarsze dowody historyczne dotyczące wykorzystania właściwości odżywczych i leczniczych produktów wytwarzanych przez pszczoły pochodzą m.in. ze staroegipskiego papirusa Ebersa czy tabliczek glinianych odnalezionych w Mezopotamii. Opisują one wykorzystanie przez medyków starożytności przede wszystkim miodu, propolisu, mleczka pszczelego, pierzgi, pyłku kwiatowego, wosku i jadu pszczelego. Produkty te znane i cenione przez ludzi od tysięcy lat towarzyszą nam również obecnie, a liczba publikacji na temat ich właściwości biologicznych, odżywczych, profilaktycznych i leczniczych stale rośnie. Warto przywołać również wartościowy, lecz mniej znany w Europie Zachodniej produkt apiterapeutyczny o szerokich właściwościach odżywczych i aktywności biologicznej, jakim jest homogenat larw pszczelich. W wielu krajach Europy Wschodniej, Afryki i Azji szeroko doceniane są jego cenne walory prozdrowotne i odżywcze. Z uwagi na wzrastające ryzyko zakażeń drobnoustrojami opornymi na antybiotyki i preparaty przeciwwirusowe uzasadnione są poszukiwania nowych skutecznych produktów naturalnych. Jednym z nich jest znany już i wykorzystywany w profilaktyce, leczeniu i odżywianiu homogenat czerwiu trutowego. Badania kliniczne dowiodły, że jest on apiproduktem nowej generacji wskazanym przede wszystkim u osób z zaburzeniami psychicznymi, niepłodnością męską, klimakterium oraz niedożywieniem u dzieci. Niezależnie od tego odznacza się zdolnością podwyższania odporności fizycznej, psychicznej i immunologicznej. Polega ona na uruchamianiu mechanizmów wzmacniających i regulujących odporność organizmu w przypadku zakażeń na tle bakteryjnym, grzybicznym, czy wirusowym, co łącznie nazywa się działaniem adaptogennym. Odznacza się dobrą tolerancją przez pacjentów i przynosi pozytywne efekty przy stosowaniu samodzielnym lub łącznie z podstawową terapią.

[...] - część treści ukryta, w całości dostępna tylko dla zalogowanych e-Prenumeratorów

Pojęcie czerwiu pszczelego

Pszczoły odznaczają się polimorfizmem, w ramach którego wyróżnia się trzy postaci: matki pszczele (samice), pszczoły robotnice (samice z uwstecznionymi narządami rozrodczymi) oraz trutnie (samce). W okresie rozwojowym tych owadów wyróżnić można sześć kolejnych stadiów: jajeczko, larwa zwinięta, larwa przędząca, przedpoczwarka, poczwarka i owad doskonały, przy czym czas potrzebny do osiągnięcia pełnego rozwoju przez matki pszczele wynosi 16 dni, przez pszczoły robotnice 21 dni, a w przypadku trutni aż 24 dni.

[...] - część treści ukryta, w całości dostępna tylko dla zalogowanych e-Prenumeratorów

Pozyskiwanie, przetwarzanie i konserwowanie czerwiu trutowego

Do przerobu technologicznego wykorzystuje się larwy trutowe w wieku 10–11 dni, tuż przed zasklepieniem lub w krótkim czasie po zasklepieniu. W tym okresie odznaczają się one najwyższą masą oraz zawartością białka i lipidów, co przedstawiono w Tabeli. 1.

Larwy trutowe po usunięciu z komórek plastra są nietrwałe; w krótkim czasie giną i ulegają rozkładowi. Dlatego w ciągu 24 godzin należy poddać je odpowiedniej obróbce. Jednym ze sposobów konserwowania czerwiu trutowego jest suszenie w suszarkach z obiegiem powietrza w temperaturze 70–75°C lub w temperaturze 40°C pod zmniejszonym ciśnieniem. Skuteczną metodą konserwacji larw trutowych jest sporządzenie wyciągów w 40 proc. alkoholu, spirytusie lub też dodawanie ich do miodu w stężeniu 1–5%. Pozwala to na wydłużenie okresu przechowywania produktu przez co najmniej 6 miesięcy w temperaturze chłodniczej. W stanie zamrożenia w temperaturze -18°C czerw trutowy może być przechowywany przez 10 miesięcy, a w temperaturze -196°C przez wiele lat. Równie skuteczną metodą konserwacji homogenatu z czerwiu trutowego jest osadzanie go na adsorbentach, m.in. na laktozie w proporcji 1 : 4 lub 1 : 5. Sposób ten pozwala na przedłużenie okresu trwałości produktu w temperaturze pokojowej do trzech lat. Najlepszą jakość czerwiu osiąga się jednak na drodze homogenizacji, a następnie liofilizacji po ochłodzeniu do temperatury -18°C w liofilizatorach w warunkach wysokiej próżni. Liofilizowany czerw trutowy może być przechowywany w temperaturze pokojowej do trzech lat. W przemyśle najczęściej stosuje się liofilizację czerwiu trutowego dwiema metodami: przez rozdrabnianie, homogenizację, filtrację i liofilizację oraz przez rozdrabnianie czerwiu, jego homogenizację i liofilizację, tj. z pominięciem filtracji. Trwałość otrzymanych produktów określa się na trzy lata. Osoby zajmujące się pozyskiwaniem czerwiu trutowego powinny mieć na uwadze, że znajdujące się w tym produkcie hormony, enzymy, witaminy i inne składniki są niezwykle wrażliwe i w trakcie niewłaściwej obróbki oraz przechowywania w nieodpowiednich warunkach mogą ulec rozkładowi i utracić cenne właściwości biologiczne.

Właściwości fizyczne świeżego homogenatu trutowego

Świeży homogenat czerwiu trutowego charakteryzuje się mleczną, ciągliwą konsystencją, białoszarą lub żółtawą barwą oraz ściągającym i lekko kwaskowatym smakiem. Podstawowe właściwości fizyczne świeżego homogenatu trutowego zamieszczono w Tabeli 2.

Skład chemiczny

Do podstawowych składników czerwiu trutowego należą: białko, aminokwasy, węglowodany, lipidy, hormony, witaminy i biopierwiastki (Tabela 3). Zawartość białka i lipidów w homogenacie jest istotna dla oceny jego właściwości odżywczych i porównania z innymi produktami spożywczymi. Odznacza się on wysoką zawartością łatwo przyswajalnego białka, którego średnia zawartość określana jest na 35,3% sm., tj. na poziomie wyższym niż w wieprzowinie (27,2%). Białka czerwiu pszczelego charakteryzuje wysoki potencjał antyoksydacyjny, który uwarunkowany jest wysoką zawartością grup sulfhydrylowych (-SH) oraz aminokwasów – cysteiny i cystyny. Występują w nim w dużej ilości wolne aminokwasy, w tym ok. 20 aminokwasów egzogennych (niesyntetyzowanych w organizmie człowieka). Badania dowodzą, że całkowita zawartość aminokwasów w homogenacie czerwiu wynosi 37,57–40,57%. W składzie aminokwasowym ujawniono wysoki poziom kwasów asparaginowego i glutaminowego, proliny, waliny, leucyny i lizyny, jak również waliny, alaniny, tauryny i fosfoseryny, których zawartość wzrasta w trakcie rozwoju larwalnego.

* W przeliczeniu na suchą masę produktu

[...] - część treści ukryta, w całości dostępna tylko dla zalogowanych e-Prenumeratorów

Z innych składników obecnych w czerwiu trutowym warto wymienić: terpeny (średnio 0,08%) i hormony płciowe (testosteron, progesteron estradiol i prolaktynę) średnio w ilości 1,14 nmol/100 g). Zawartość męskich i żeńskich hormonów płciowych w omawianym produkcie podano w Tabeli 6. Niezależnie od tego w czerwiu trutowym obecne są również hormony regulujące rozwój larw. Okazuje się, że produkt ten odznacza się wśród produktów pszczelich największą zawartością związków polifenolowych o właściwościach antyoksydacyjnych. Warto również wspomnieć o występowaniu w czerwiu takich składników, jak: cholesterol, kwasy żółciowe, enzymy (fosfataza kwaśna i alkaliczna, ATP-aza) oraz biopteryna (związek fluoryzujący w świetle ultrafioletowym na kolor niebieski). Należy rozróżnić dwa rodzaje produktów: mleczko pszczele trutowe – otrzymane przez homogenizację 7-dniowych larw trutni i pokarmu dla larw oraz mleczko pszczele mateczne pochodzące z 5–7-dniowych larw matek pszczelich. W składzie obu produktów obecne są w ok. 50% te same składniki odżywcze w różnych stężeniach (białka, lipidy, cukry). Z porównania wynika, że najwięcej niezbędnych aminokwasów znajduje się w mleczku matecznym (ok. 78 mg/100 g). Natomiast homogenat czerwiu trutowego zawiera dodatkowo wydzielinę gruczołową wzbogaconą w enzymy i hormony.

Zdaniem wielu autorów, są one przyczyną wpływu czerwiu trutowego na czynność męskich narządów rozrodczych i polepszenie procesu spermatogenezy. Z drugiej strony mogą także spełniać zadanie regulujące funkcję żeńskich narządów płciowych.

Czerw trutowy charakteryzuje się stosownie do bogatego składu chemicznego także szerokim zakresem działania biologicznego, leczniczego i prozdrowotnego. Może być również polecany jako produkt wysoce odżywczy w ramach tzw. apiodżywiania. Dzięki współczesnym badaniom naukowym mamy coraz więcej sprawdzonych informacji o czerwiu trutowym i możliwościach jego wykorzystania w chorobach wewnętrznych i zewnętrznych. Stwarzają one przestrzeń do wprowadzenia na większą skalę tego wartościowego produktu naturalnego, łączenia go z ekstraktami z roślin leczniczych, wspomagania leczenia klasycznego i uzyskiwania pozytywnych wyników w przypadkach chorób trudnych do wyleczenia metodami konwencjonalnymi. Konieczne będzie jednak przeprowadzenie dalszych badań in vitro oraz in vivo rozszerzających naszą wiedzę. Zdobyte informacje mogłyby służyć do racjonalnego wykorzystania czerwiu trutowego w chorobach o różnym charakterze, m.in. w ciężkich zakażeniach i nowotworach, a także w celu ustalenia właściwego dawkowania, działań ubocznych, niepożądanych i przeciwwskazań. Są to informacje niezbędne do przełożenia wyników badań laboratoryjnych na praktyczne zastosowanie w lecznictwie i tym samym prowadzące do upowszechnienia tego wartościowego naturalnego produktu pszczelego.

Elżbieta Hołderna-Kędzia, Bogdan Kędzia
Instytut Włókien Naturalnych i Roślin Zielarskich – Państwowy Instytut Badawczy w Poznaniu

Literatura:

• Kędzia B., Hołderna-Kędzia E.: Mniej znane produkty pszczele. Pozyskiwanie, skład, właściwości biologiczne, działanie lecznicze. Wyd. „Sądecki Bartnik” Sp. z o.o., Stróże 2017, 58-90.
• Sawczuk R., Karpińska J., Miltyk W.: Co musimy wiedzieć o homogenacie czerwiu trutowego i co jest wiadome. J Ethnopharmacol 2019, Nr 5:245:111581.
• Kędzia B, Hołderna-Kędzia E.: Czerw trutowy jako produkt apiterapeutyczny. Pszczelarstwo 2014, Nr 6, 5-6.
• Calin Vasile Andritoiu, Cristina Lungu, Maricel Danu i wsp.: Evaluation of the Healing Effect of Ointments Based on Bee Products on Cutaneous Lesions in Wistar Rats. Pharmaceuticals (Basel) 2021, 14 (11):1146.
• 5. Sţrant M., Varadi A., Mǎrgǎoan R. i wsp.: Apiodżywianie. Produkty pszczele w naszej diecie. Stróże 2023.

Zamów prenumeratę czasopisma "Pasieka"