Szczegóły: Aktualności; ze świata; 22 lipiec 2026; 703

Mleczko to za mało! Jak rodzina pszczela „tworzy” nową matkę?

Dotychczas sądzono, że do wychowania matki pszczelej wystarcza podawanie wybranej larwie odpowiedniej ilości mleczka pszczelego. Najnowsze badania opublikowane w czasopiśmie „Nature” (Fang i in., 2026) rzucają jednak zupełnie nowe światło na proces kasteogenezy u pszczoły miodnej (Apis mellifera).

Matki pszczele mleczko pszczele

Mleczko to za mało! Jak rodzina pszczela „tworzy” nową matkę?

Badania przeprowadzone przez międzynarodowy zespół naukowców, m.in. przez dr. Yu Fanga i prof. Kaia Wanga z Chińskiej Akademii Nauk Rolniczych oraz we współpracy z prof. Borisiem Baerem z University of California w Riverside, dowodzą, że powstanie nowej matki pszczelej nie jest jedynie konsekwencją diety larwalnej. To wysoce zorganizowany proces, w którym kluczową rolę odgrywają mateczniki, budowane przez wyspecjalizowaną grupę robotnic.

Królewski inkubator

Powszechnie uważano, że charakterystyczny kształt i rozmiar matecznika służą wyłącznie jako fizyczna przestrzeń dla szybkorosnącej larwy, z której powstanie królowa. Wykorzystując zaawansowane techniki badawcze – w tym skaningową mikroskopię elektronową, obrazowanie termiczne, chromatografię gazową sprzężoną ze spektrometrią mas (GC-MS) oraz szczegółową obserwację zachowań naukowcy wykazali, że pszczoły celowo budują mateczniki nie tylko inaczej niż zwykłe komórki plastra, ale są one także specjalnie przystosowane do rozwoju matki.

Wosk wykorzystywany do budowy mateczników charakteryzuje się odmiennymi parametrami: ma mniejszą gęstość i większą plastyczność (jest bardziej miękki i podatny na odkształcenia) oraz wyższą temperaturę topnienia. Dzięki temu mateczniki lepiej zatrzymują ciepło i wilgoć, zapewniając stabilne mikrośrodowisko, które chroni rozwijającą się matkę przed wpływem warunków zewnętrznych.

Specyficzny profil chemiczny matecznika

Analiza chemiczna ujawniła, że wosk matecznikowy ma odmienny skład w porównaniu z woskiem wykorzystywanym przez pszczoły do budowy komórek przeznaczonych do wychowu robotnic. Stwierdzono:

wyższą zawartość nienasyconych kwasów tłuszczowych, w szczególności kwasu oleinowego, linolowego i α-linolenowego,
niższą zawartość n-alkanów (np. pentakozanu) oraz estrów woskowych,
obecność specyficznych związków sygnałowych, które mogą pełnić funkcję biochemicznych stymulatorów rozwoju.

Ta unikalna mieszanina najprawdopodobniej wpływa na ekspresję genów i przebieg procesów metabolicznych w rozwijającej się larwie.

Specyficzna obróbka surowca

W eksperymencie badacze oznaczyli wosk w zwykłym plastrze, dodając do niego drobiny grafitu. Zaobserwowali, że robotnice zbierają ten oznaczony wosk, przenoszą go i przerabiają, mieszając z własnymi wydzielinami gruczołowymi, aby zbudować mateczniki. Ustalono, że to zachowanie nie jest przypadkowe.

Aby jednoznacznie udowodnić kluczową rolę właściwości matecznika, naukowcy przeprowadzili eksperyment z umieszczaniem larw w komórkach z różnego rodzaju wosku. Larwy przeznaczone na matki umieścili w dwóch typach komórek:

matecznikach z wosku „królewskiego” (tzn. takiego, z którego pszczoły budują mateczniki),
komórkach ze standardowego wosku „robotniczego” (wykorzystanego do budowy plastrów przeznaczonych do wychowu czerwiu).

Mimo że obie grupy larw były karmione identyczną porcją mleczka pszczelego, wyniki były drastycznie różne. Śmiertelność larw w komórkach z wosku robotniczego wyniosła do 62,5%, a przeżywające larwy rozwijały się w mniejsze, słabiej uformowane matki. Tymczasem larwy w naturalnych matecznikach osiągały prawidłowe rozmiary i parametry fizjologiczne.

Odkrycie nowej kasty funkcjonalnej: budowniczki mateczników

Badanie ujawniło istnienie dotąd nieopisanej grupy funkcjonalnej wśród młodych robotnic – tzw. budowniczek* mateczników. Pszczoły te wykazują szereg unikalnych cech fizjologicznych i behawioralnych:

Specjalne zmiany w aktywności genów – u budowniczek mateczników geny odpowiedzialne za produkcję i przeróbkę wosku są bardziej aktywne niż u innych robotnic,
Podwyższona temperatura ciała – podczas pracy przy matecznikach budowniczki osiągają temperaturę tułowia zbliżoną do 40°C, co pozwala im na efektywniejsze przetwarzanie wosku,
Młodszy wiek – budowniczki mateczników są młodsze niż te, które zajmują się budową zwykłych komórek plastra,
Dłuższy czas budowy – budowniczki mateczników spędzają przy pracy więcej czasu, ponieważ ich zadanie jest bardziej złożone niż wznoszenie zwykłych komórek.

Te cechy wskazują, że rodzina pszczela ma wyspecjalizowany „sztab” odpowiedzialny wyłącznie za przygotowanie środowiska do rozwoju przyszłej matki.

Szybszy rozwój matki: strategiczna przewaga ewolucyjna

Dzięki utrzymaniu wyższej temperatury wewnątrz matecznika czas rozwoju matki od jaja do dojrzałej postaci skraca się do około 16 dni, podczas gdy robotnica potrzebuje około 21 dni. Ta różnica ma fundamentalne znaczenie dla przetrwania kolonii w sytuacjach kryzysowych (np. nagła utrata matki, rójka), umożliwiając szybkie odtworzenie funkcji reprodukcyjnych rodziny.

Jak podkreślają autorzy pracy, wyniki te zmieniają dotychczasowe postrzeganie struktury społecznej pszczół. Rodzina pszczela nie jest jedynie zbiorem pojedynczych osobników reagujących na proste bodźce chemiczne, lecz zintegrowanym systemem biologicznym – superorganizmem – zdolnym do zmiany własnego środowiska w celu kształtowania rozwoju poszczególnych członków kolonii.

Proces powoływania nowej matki pszczelej można porównać do funkcjonowania sprawnie zarządzanego dworu królewskiego – wymaga precyzyjnego podziału ról, celowej modyfikacji materiałów budowlanych oraz stworzenia unikalnego mikroklimatu, bez którego nawet optymalna dieta okazuje się niewystarczająca.

Co istotne, zjawisko to zaobserwowano zarówno u europejskiej pszczoły miodnej (Apis mellifera), jak i u azjatyckiej pszczoły wschodniej (Apis cerana), co świadczy o jego głębokim zakorzenieniu ewolucyjnym i fundamentalnym znaczeniu dla funkcjonowania kolonii pszczelich.

* Zanim skomentujesz użycie feminatywów, koniecznie przeczytaj ten artykuł.

Oprac. Teresa Kobiałka
Źródła:
Czechowicz, K. (2026, 13 lipca). Naukowcy odkryli, jak naprawdę powstają królowe pszczół. Polska Agencja Prasowa. https://www.pap.pl/aktualnosci/naukowcy-odkryli-jak-naprawde-powstaja-krolowe-pszczol
Fang, Y., Ma, B., Jin, X., Buttstedt, A., Al Naggar, Y., Darragh, K., Tian, H., Zhu, Y., Yang, G., Yang, Y., Huang, Y., Li, W., Xu, R., Li, J., Hu, F., Wu, L., Peng, W., Xue, X., Baer, B., & Wang, K. (2026). Queen cell architecture shapes honey bee queen development. Nature. https://doi.org/10.1038/s41586-026-10534-3
University of California - Riverside. (2026, 7 lipca). Scientists thought royal jelly made queen bees. They were wrong. SciTechDaily. https://scitechdaily.com/scientists-thought-royal-jelly-made-queen-bees-they-were-wrong/

Zamów prenumeratę czasopisma "Pasieka"

Aktualności

Mleczko to za mało! Jak rodzina pszczela „tworzy” nową matkę?

Mleczko to za mało! Jak rodzina pszczela „tworzy” nową matkę?

Królewski inkubator

Specyficzny profil chemiczny matecznika

Specyficzna obróbka surowca

Odkrycie nowej kasty funkcjonalnej: budowniczki mateczników

Szybszy rozwój matki: strategiczna przewaga ewolucyjna

ze świata

Logowanie do e-Prenumeraty

ze świata

Najpopularniejsze tagi

Podobne artykuły