Miododajne i pyłkodajne wierzby, cz. 2. O pożytkach i szkodach z wierzb

Z artykułu dowiesz się m.in.:

• jakie gatunki wierzb świadomie się uprawia;
• skąd wierzby się usuwa;
• czy wszystkie wierzby kwitną przed wypuszczeniem liści.

Miododajne i pyłkodajne wierzby, cz. 2.
O pożytkach i szkodach z wierzb

W pierwszej części cyklu poświęconego wierzbom przyjrzeliśmy się ich roli w gospodarce pasiecznej, wskazując, że choć miód wierzbowy jest w Polsce rzadkością, to pyłek tych roślin stanowi bezcenny „zastrzyk energii” dla pszczół na przednówku. Wyjaśniliśmy specyficzną budowę kwiatów – różnice między baziami męskimi a żeńskimi – oraz obaliliśmy mit o wyłącznej wiatropylności tego rodzaju. W dzisiejszym tekście przechodzimy do praktyki, omawiając gatunki wierzb, które warto świadomie uprawiać oraz przyjrzymy się, z jakimi problemami może się wiązać pozyskiwanie tego pożytku, a także czym charakteryzuje się miód wierzbowy.

Aby zabezpieczyć swoim rodzinom pszczelim dostęp do pyłku wierzbowego na przedwiośniu, a potem zapewnić jak najdłuższy dostęp do nektaru, warto przypomnieć sobie, gdzie wierzby rosną masowo w stanie dzikim. Gdzie sadzi się je celowo i po co? A gdzie wręcz przeciwnie: nalot tych drzew i krzewów bywa planowo usuwany? Jak sposób uprawy może przekładać się na nasze miodobrania?

Obecnie wierzby świadomie uprawia się:

• w makrofitowych oczyszczalniach ścieków;
• na plantacjach wierzby energetycznej (na opał);
• na plantacjach wierzb plecionkarskich (koszykarskich) i faszynowych (na cele budownictwa wodnego);
• w strefach buforowych rzek i kanałów (celem ochrony wód przed zanieczyszczeniami spływającymi z pól oraz użytków zielonych);
• w celach dekoracyjnych, głównie formy płaczące albo o gałązkach pogiętych, coraz częściej także o różowym listowiu

[Ślaski, Sękowski 1988; Szczukowski i in. 1998; Mynett, Tomżyńska 1999; Lalke-Porczyk i in. 2010; Jóźwiakowski 2011; Szydło 2011].

Dawniej użytkowano te drzewa na inne sposoby, m.in. ogławiano je celem uzyskania opału i nowych sztobrów. Funkcjonowały też tak zwane lasy odroślowe. Już w latach 60. i 70. zeszłego wieku pojawiały się postulaty uproduktywnienia nadrzecznych gospodarstw odroślowych poprzez międzyrzędową i (lub) podokapową uprawę gatunków drewnodajnych (orzecha czarnego i szarego, jesionu wyniosłego), leczniczych (kruszyna, kalina koralowa), miodonosów (klonów, lip) i (lub) owocowych (róż, derenia jadalnego, porzeczek) razem z wierzbą; „przeplatanie w czasie lub przestrzeni” uprawy odmian faszynowych, koszykarskich, papierowych i opałowych wierzb [Milewski 1968, 1976].

Nadrzeczne lasy zdominowane przez wierzby i topole chronione są jako priorytetowe siedlisko Natura 2000 „Łęgi wierzbowe, topolowe, olszowe i jesionowe (Salicetum albae, Populetum albae, Alnenion glutinoso-incanae, olsy źródliskowe)”.

Wierzby natomiast planowo usuwa się:

[...] - część treści ukryta, w całości dostępna tylko dla zalogowanych e-Prenumeratorów

W Polsce oraz sąsiednich państwach jednokwiat wierzbowy pozyskuje się przede wszystkim z iwy („koziej wierzby”) Salix caprea oraz jej odmian szlachetnych, tworzonych właśnie dla dobra pasieczników [Jabłoński 1998, Kołtowski 2004, 2017; Lipiński 2010, Pogorzelec 2019].

Iwa to pod kilkoma względami wierzba wyjątkowa:

• potrzebuje najmniej wilgoci, toteż rośnie w najsuchszych siedliskach jak poręby leśne, halizny;
• najtrudniej się ukorzenia, nie da się jej namnożyć, sadząc żywokoły, trzeba użyć ukorzeniacza;
• dostarcza najwięcej pyłku;
• wypuszcza najpiękniejsze bazie, toteż przed Niedzielą Palmową bywa ogałacana z gałązek, zanim pszczoły zdążą ją porządnie oblecieć;
• kwitnie jako jedna z pierwszych roślin drzewiastych Polski;
• może rosnąć jako drzewo, choć wiele atlasów opisuje ją wyłącznie jako krzew (drzewiaste okazy podziwiać można w okolicach Białowieskiego Paru Narodowego);
• zwalczana przez leśników (jako szkodliwa dla produkcji drewna, gdyż utrudnia odnowienie naturalne i sztuczne cenniejszych drzew, wyjaławia glebę), natomiast chroniona przez myśliwych jako pasza i osłona dla zwierzyny [Hrynkiewicz-Sudnik i in. 1987; Frączyk i in. 2011].

[...] - część treści ukryta, w całości dostępna tylko dla zalogowanych e-Prenumeratorów

Ogrodu Dendrologicznego Uniwersytetu Przyrodniczego (OD UP), położonego na ul. Warmińskiej 2 (60-628 Poznań), w Lasku Golęcińskim, tuż przy granicy Niestachowa z Sołaczem, nie należy mylić z drugim ogrodem botanicznym, także zlokalizowanym w Poznaniu, lecz zlokalizowanym na ul. J.H. Dąbrowskiego 165 (60-594 Poznań), a prowadzonym przez Uniwersytet im. Adama Mickiewicza (OB. UAM). Ogród Dendrologiczny UP zgromadził jedno z nielicznych w Polsce salikariów, czyli żywy bank genów rozmaitych wierzb. Warto udać się tam osobiście, by naocznie przekonać się, jakie wierzby są najchętniej oblatywane przez robotnice? Jakie są preferencje klimatyczno-glebowe tych miodonosów? Wsadzanie przypadkowych żywokołów (sztobrów) w losowo wybrane miejsca może mijać się z celem. Zwłaszcza teraz, kiedy każdy rok przynosi coraz głębszą „suszę stulecia”, a dotychczasowe bagna zmieniają się w nieużytki na gruntach świeżych lub suchych [Danielewicz, Maliński 2011].

Miód wierzbowy

[...] - część treści ukryta, w całości dostępna tylko dla zalogowanych e-Prenumeratorów

Kluczowe wyzwania towarzyszące pozyskiwaniu wziątków i miodów wierzbowych

Nieliczni pszczelarze nastawiający się na pozyskanie miodu odmianowego wierzbowego specjalnie przygotowują swoje rodziny do tego pożytku – a mianowicie zwiększają liczebność swych rodzin oraz przyśpieszają ich rozwój, zadając do gniazda pierzgę już od lutego. Pojedynczy rój wytworzyć może 10–25 kg wierzbowego miodu. Wiele tu zależy od gatunków i odmiany wierzb oblatywanych przez daną rodzinę, miejscowych warunków wodno-glebowych oraz pogody w danym sezonie [Teper 2023, Sulborska 2018].

[...] - część treści ukryta, w całości dostępna tylko dla zalogowanych e-Prenumeratorów

Spośród dziczejących, całkiem częstych w niektórych okolicach Polski egzotów wybitnie suchoznośna jest jej krewniaczka: wierzba ostrolistna (wierzba kaspijska) S. acutifolia. Jako gatunek diun nad Morzem Kaspijskim oraz pustyń Azji Środkowej stosowana była w Europie do utrwalania lotnych piasków. Do dziś spotykamy ją na wydmach Bałtyku i Puszczy Kampinoskiej, na klifach Wolina, piaszczyskach nad Biebrzą. Jako element obcy, zagrażający rodzimej przyrodzie, bywa planowo usuwana z obszarów chronionych [Jasiewicz 1992; Purcel 2011; Tokarska-Guzik i in. 2012].

[...] - część treści ukryta, w całości dostępna tylko dla zalogowanych e-Prenumeratorów

Oznaczanie wierzb to umiejętność przydatna w niejednym fachu – od pszczelarstwa po inżynierię sanitarną. Stanowi jednak „wyższą szkołę jazdy”, trudną nawet dla zawodowych architektów zieleni czy botaników, podobnie jak identyfikacja jeżyn, dzikich róż czy turzyc. Prawidłowych oznaczeń wierzby dokonuje się albo wczesną wiosną (po kwiatach oraz po bezlistnych gałązkach), albo latem, kiedy liście będą w pełni wykształcone. Zbioru i suszenia okazów na potrzeby dokumentacji zielnikowej trzeba zatem dokonać dwa razy w roku:

1. W czasie pełni kwitnienia na przedwiośniu bądź wiosną.
2. Latem, jak liście będą w pełni ukształtowane.

Samo ścięcie lub odłamanie pędu z tego samego osobnika bywa problematyczne z uwagi na przeplatanie się koron krzaczastych osobników rozmaitych gatunków. Dokonując zbioru, warto oznaczyć konkretny przyrost, przywiązując doń wstążkę lub sznurek [Mowszowicz, Rembertowicz-Szymborska 1971, Szymanowski 1974]. Cdn.

Adam Kapler
Przyrodnik niezależny, łąkarz miejski

Literatura:

• Arciszewski, M., Pogorzelec, M., Bronowicka-Mielniczuk, U., Niedźwiecki, M., Parzymies, M., & Serafin, A. (2023). The search for suitable habitats for endangered species at their historical sites—conditions for the success of Salix lapponum and Salix myrtilloides reintroduction. International Journal of Environmental Research and Public Health, 20(2), 1133.
• Argus, G. (2010). Salix L. pp. 23−164. in: Flora of North America Editorial Committee (Eds.) Flora of North America, vol. 7. Oxford University Press, New York.
• Ball, C. (1952). Salix. pp. 6–23. In: Gleason, H.A. (ed.) The New Britton and Brown Illustrated Flora of the Northeastern United States and adjacent Canada 2. Hafner Press, New York.
• Bärtels, A., Schmidt, P. (2014). Enzyklopädie der Gartengehölze. 2., akt. und erw. Auflage. Ulmer Verlag, Leipzig.
• Barkalov, V., & Kozyrenko, M. (2014). Phylogenetic analysis of the Far Eastern Salix (Salicaceae) based on sequence data from chloroplast DNA regions and ITS of nuclear ribosomal DNA. Botanica Pacifica: a Journal of Plant Science and Conservation, 3(1), 3-19.
• Belyaeva, I.V., Govaerts, R. (2021). Genera Populus L. and Salix L. In: Govaerts, R.H.A. (Ed.) The World Checklist of Vascular Plants (WCVP) https://wcvp.science.kew.org/ [dostęp 3.11.2025].
• Belyaeva, I.V., Epantchintseva, O.V., Govaerts, R.H.A., McGinn, K., Hunnex, J., Kuzovkina, Y.A. (2018). The application of scientific names to plants in cultivation: Salix vitellina L. and related taxa (Salicaceae). Skvortsovia 4(2), 42–70.
• Belyaeva, I.V., Epanchintseva, O., McGinn, K., Govaerts, R. (2021). The application of scientific names to plants: Salix alba L. f. tristis Gaudin and related taxa (Salicaceae). Skvortsovia: International Journal of Salicology and Plant Biology, 7, 15-23.
• Brochet, D. (2017). Le Saule. La plante aux mille pouvoirs. Éditions de Terran, Paris.
• Fang, C.F., Zhao, S.D.& Skvortsov, A.K. (1999). Salicaceae. pp. 139–274. In: Wu Z.Y, Raven P.H. (eds.). Flora of China. Vol. 4. Science Press, Beijing/Missouri Botanical Garden Press, St. Louis.
• Chao, N. (1996). On the problems of the classification of Toisusu Kimura (Salicaceae) in Northeastern Asia. Journal of Sichuan Forestry Science and Technology 17(2), 12–15.
• Chao, N., G-T. Gong & Liu J. (1998). On the classification and distribution of the family Salicaceae. Journal of Sichuan Forestry Science and Technology 19(4), 9–20.
• Churski, M., & Danielewicz, W. (2008). Salix myrtilloides in north central Poland. Distribution, threats and conservation. Dendrobiology, 60, 3-9.
• Danielewicz, W., Maliński, T. (2011). Drzewa i krzewy Ogrodu Dendrologicznego Uniwersytetu Przyrodniczego w Poznaniu. Wyd. UP, Poznań.
• Demianowicz, Z., Hłyń, M., Jabłoński, B., Maksymiuk, I., Podgórska, J., Ruszkowska, B., Szklanowska, K., Zimna, J. (1960). Wydajność miodowa ważnrejszych roślin miododajnych w warunkach Polski. Pszczelnicze Zeszyty Naukowe, 4(2), 87-104.
• Frączek, M., Szwagrzyk, J., Bodziarczyk, M. (2011). Gatunki drzew, krzewów i roślin zielnych do nasadzeń lub wysiewu w różnych siedliskowych typach lasu. s. 86-113. W: Czekońska K., Szabla K. (red.) Ochrona owadów zapylających w ekosystemach leśnych. Wyd. UR w Krakowie/Lasy Państwowe, Kraków.
• He, X., Wang, Y., Zheng, J., Zhou, J., Jiao, Z., Wang, B., & Zhuge, Q. (2022). Full-length transcriptome characterization and comparative analysis of Chosenia arbutifolia. Forests, 13(4), 543.
• Hrynkiewicz-Sudnik, J., Sękowski, B., Wilczkiewicz, M. (1987). Rozmnażanie drzew i krzewów liściastych. PWN, Warszawa.
• Kimura, A. (1928). Über Toisusu – eine neue Salicaceen-Gattung und die systematische Stellung derselben. Botanical Magazine (Tokyo), 42, 287–290.
• Jabłoński, B. (1998). Wiadomości z botaniki pszczelarskiej. Ss. 775-862. W: Prabucki J. (red.) Pszczelnictwo. Wyd. Promocyjne „Albatros”, Szczecin.
• Jasiewicz, A. (1992). Flora Polski. Rośliny naczyniowe. Tom III. Dwuliścienne. Wolnopłatkowe - jednookwiatowe. PWN, Warszawa-Kraków.
• Józwiakowski, K. (2012). Badania skuteczności oczyszczania ścieków w wybranych systemach gruntowo-roślinnych. Infrastruktura i ekologia terenów wiejskich, 1, 1-232.
• Kameraz-Kos, N. (2000). Święta i obyczaje żydowskie. Cyklady, Warszawa.
• Klimont, K., & Bulińska-Radomska, Z. (2010). Ocena przydatności wybranych gatunków roślin miododajnych oraz różnych form Salix spp. do rekultywacji terenów zdewastowanych przez przemysł siarkowy. Zeszyty Problemowe Postępów Nauk Rolniczych, 555.
• Kołtowski, Z. (2004). Sposoby wykorzystania zasobów genowych zgromadzonych w kolekcji roślin miododajnych. Zeszyty Problemowe Postępów Nauk Rolniczych 497(2): 685-692.
• Kołtowski, Z. (2017). Przewodnik po roślinach miododajnych. Wyd. Lasów Państwowych, LP Nadleśnictwo Augustów, Augustów.
• Krussmann, G. (1962). Handbuch der Laubgeholze. P. Parey, Berlin.
• Kruszelnicki, J., Gostyńska-Jakuszewska, M. (2014). Salix myrtilloides L. Wierzba borówkolistna. Ss. 81–83. W: Kaźmierczakowa, R., Zarzycki, K., Mirek, Z. (red.) Polska Czerwona Księga Roślin. Paprotniki i Rośliny Kwiatowe. Wyd. Instytut Ochrony Przyrody PAN, Kraków.
• Kujawska, M., Łuczaj, Ł., Sosnowska, J., Klepacki, P. (2016). Rośliny w wierzeniach i zwyczajach ludowych. Polskie Towarzystwo Ludoznawcze, Wrocław.
• Lalke-Porczyk, E., Swiontek Brzezinska, M., & Donderski, W. (2010). Rola oczyszczalni hydrobotanicznych w oczyszczaniu ścieków z terenów wiejskich. Woda-Środowisko-Obszary Wiejskie, 10, 119-127.
• Lipiński, M. (2010). Pożytki pszczele: zapylanie i miododajność roślin. Wyd. 4 popr. i uzup. przez Z. Kołtowskiego i M. Pogorzelca. Powszechne Wydawnictwo Rolnicze i Leśne, Warszawa.
• Marchenko, A.M. (2017-2021). Dekorativnyye morozoustoĭchivyye gibridnyye ivy V.I.Shaburova. V. I. Shaburov’s ornamental hybrid willows for northern climates. Vol. 1-2. NonStop Publishing House, Moscow.
• Michalik, B. (2009). (red.) Hodowla roślin. PWRiL, Poznań.
• Milewski, J. (1968). Lasy i zadrzewienia w dolinach rzek oraz możliwości ich uproduktywnienia. Sylwan, 112(12).
• Milewski, J. (1976). Zadrzewienia - bazą produkcyjną dzikich owoców dla przemysłu spożywczego. Sylwan, 120(09).
• Mowszowicz, J., Rembertowicz-Szymborska, H. (1971). Przewodnik do oznaczania drzew i krzewów krajowych i aklimatyzowanych. WSiP, Wawa.
• Mynett, M., Tomżyńska, M. (1999). Krzewy i drzewa ozdobne. MULTICO Oficyna Wyd., Warszawa.
• Nowak, J., Piątek, M., Walerowska, M. (2020). Współczesne pszczelarstwo. Wyd. SBM, Warszawa.
• Pogorzelec, M., Serafin, A., Banach-Albińska, B., Parzymies, M., Szczurowska, A. (2020). Czynna ochrona zagrożonych gatunków flory torfowiskowej Polesia Lubelskiego na przykładzie Salix lapponum (wierzby lapońskiej) i Salix mytilloides (wierzby borówkolistnej). SS. 314–325. W: Mażajski, J., Rokoczyński, A.N., Wołczek, A., Mieszyk, O.P., Jeznach, J., (red.) Polesie-Środowisko, Melioracje. SGGW, w-wa.
• Pogorzelec, C. (2019). Atlas roślin miododajnych. Klub Miłośników Książki/Wyd. Dragon, Bielsko-Biała.
• Purcel, A. (2011). Zdecydowane nie! obcym gatunkom ekspansywnych drzew i krzewów w terenach zieleni komponowanej i otwartym krajobrazie Polski. s. 423–438. W: Drozdek M.E. (red.) Rośliny do zadań specjalnych. Oficyna Wydawnicza Państwowa Wyższa Szkoła Zawodowa w Nysie, Sulechów-Kalsk.
• Rehder, A. (1967). Manual of cultivated Trees and Shrubs. New York.
• Ruggiero, M. et al. (2015). A Higher Level Classification of All Living Organisms. PLOS One, 10(4), e0119248.
• Santamour, S., McArdle A. (1988). Cultivars of Salix babylonica and other Weeping Willows. Journal of Arboriculture, 14 (7), 180-184.
• Seneta, W. (1991-96). Drzewa i krzewy liściaste. Wyd. Naukowe PWN, Warszawa.
• Seneta, W., Dolatowski, J. Zieliński, J. (2025). Dendrologia. Wydawnictwo Naukowe PWN, W-wa.
• Serafin, A., Pogorzelec, M., Banach, B., & Mielniczuk, J. (2015). Habitat conditions of the endangered species Salix myrtilloides in Eastern Poland. Dendrobiology, 73, 55-64.
• Skvortsov, A.K. (1968). Willows of the USSR. A taxonomic and geographic revision. Izd. Nauka, Moscow.
• Skvortsov, A.K. (1981). Salicaceae. Pp. 10–36; 52–58. In: Fedorov, A.A., Bobrov, A.E., Bobrov, E.G., Tzvelev, N.N. (Eds.). Flora Yevropeĭskoĭ chasti SSSR [Flora of the European part of the USSR] 5. Izd. Nauka, Leningradskoye otdeleniye, Leningrad.
• Skvortsov, A.K. (2000). Salicaceae. Pp. 1–118. In: Tolmachev, A.I., Packer, J.G. (Eds.) Flora of the Russian Arctic. A critical review of the vascular plants occurring in the Arctic Region of the Former Soviet Union 3. Borntraeger Verlagsbuchhandlung, Berlin–Stuttgart.
• Stevens, P. (2001-25). Angiosperm Phylogeny Website, Missouri Botanical Garden, 2001–upaded till now.
• Sulborska, A. (2018). Słowo o wierzbach. Pasieka24.pl. https://www.pasieka24.pl/index.php/pl-pl/pasieka-czasopismo-dla-pszczelarzy/158-pasieka-3-2018/1791-46-slowo-o-wierzbach-aneta-sulborska [dostęp 10.11.2025].
• Szczukowski, S., Tworkowski, J., Wiwart, M., Przyborowski, J. (1998). Wiklina (Salix sp.). Uprawa i możliwości wykorzystania. Wyd. Akademii Rolniczo-Techicznej, Olsztyn.
• Szydło, W. (2011). Szkółkarstwo ozdobne. Agencja Promocji Zieleni, Warszawa.
• Szymanowski, T. (1974). Rozpoznawanie drzew i krzewów ozdobnych w stanie bezlistnym. PWRiL, Warszawa.
• Ślaski, J., Sękowski, B. (1988). Szkółkarstwo szczegółowe drzew i krzewów ozdobnych oraz użytkowych. Kórnik-PWRiL, Poznań-Warszawa.
• Teper, D. (2023). Czy w Polsce jest możliwe pozyskanie miodu wierzbowego? Pasieka24.pl. https://pasieka24.pl/index.php/pl-pl/pasieka-czasopismo-dla-pszczelarzy/244-pasieka-1-2023/3668-57-czy-w-polsce-jest-mozliwe-pozyskanie-miodu-wierzbowego-dariusz-teper [dostęp 10.11.2025].
• Terpiński, Z. (1984). Szkółkarstwo ozdobne. PWRiL, Warszawa.
• Tokarska-Guzik, B., Dajdok, Z., Zając, M., Zając, A., Urbisz A., Danielewicz, W., Hołdyński, C. (2012). Rośliny obcego pochodzenia w Polsce ze szczególnym uwzględnieniem gatunków inwazyjnych. GDOŚ, Warszawa.
• Wojtacki, J. (1988). Produkty pszczele i przetwory miodowe. PWRiL, Warszawa.
• Związek Szkółkarzy Polskich, (2003). Katalog roślin II. Drzewa, krzewy, byliny. Agencja Promocji Zieleni, Związek Szkółkarzy Polskich, Warszawa.

Zamów prenumeratę czasopisma "Pasieka"